✠ წმინდა აბო თბილელი — ქრისტესთვის წამებული თბილისის მფარველი

წმინდა აბო თბილელი, VIII საუკუნის საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული მოწამე, ქრისტესადმი თავისუფალი არჩევანის, სულიერი სიმტკიცისა და თავგანწირვის განსაკუთრებული მაგალითია. წარმოშობით არაბი და თავდაპირველად მუსლიმი აბო საქართველოში მოსვლის შემდეგ გაეცნო ქრისტიანულ სარწმუნოებას, შეიყვარა ქრისტე და საბოლოოდ საკუთარი ნებით მიიღო ნათლობა. მან კარგად იცოდა, რომ ქრისტიანობის საჯაროდ აღიარება მის სიცოცხლეს საფრთხეს შეუქმნიდა, თუმცა რწმენის დამალვასა და ქრისტეს უარყოფას სიკვდილი არჩია. სწორედ ამიტომ მისი ცხოვრება საქართველოს ქრისტიანულ ისტორიაში სარწმუნოების თავისუფლებისა და ურყევი ერთგულების ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ მოწმობად დარჩა.

აბო VIII საუკუნის შუა წლებში ბაღდადში დაიბადა. იგი არაბი იყო და მუსლიმურ გარემოში გაიზარდა. მისი ცხოვრების შესახებ უმთავრესი ცნობები შემოგვინახა იოანე საბანისძემ, რომელმაც დაწერა ძველი ქართული ლიტერატურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ჰაგიოგრაფიული თხზულება — „წამებაჲ წმიდისა და ნეტარისა მოწამისა ქრისტჱსისა ჰაბოჲსი“.

ახალგაზრდა აბო თავისი ხელობით ნელსაცხებლებისა და სურნელოვანი ნივთიერებების დამზადებას მისდევდა. ამ საქმიანობის გამო იგი განათლებულ და ხელოსნურ გარემოსთან იყო დაკავშირებული. მის ცხოვრებაში გადამწყვეტი ცვლილება მაშინ მოხდა, როდესაც იგი ქართლის ერისმთავარ ნერსეს დაუკავშირდა და მასთან ერთად საქართველოში ჩამოვიდა.

თბილისში აბო პირველად ახლოდან შეხვდა ქართულ ქრისტიანულ გარემოს. იგი აკვირდებოდა ქართველ ქრისტიანთა ცხოვრებას, ესაუბრებოდა სასულიერო პირებს, სწავლობდა ქართულ ენას და თანდათან ეცნობოდა წმინდა წერილსა და ქრისტიანულ მოძღვრებას. ქრისტიანობა მისთვის ნელ-ნელა მხოლოდ უცხო რელიგია კი აღარ იყო, არამედ შინაგანი რწმენა გახდა.

ეს არჩევანი განსაკუთრებით რთული იყო იმ პოლიტიკური გარემოს გამო, რომელშიც აბო ცხოვრობდა. VIII საუკუნის თბილისი არაბთა ხელისუფლების ქვეშ იმყოფებოდა და მუსლიმად დაბადებული ადამიანის მიერ ქრისტიანობის მიღება მძიმე დანაშაულად შეიძლებოდა ჩათვლილიყო. ამიტომ აბო თავდაპირველად თავის ქრისტიანულ რწმენას ფარულად ინახავდა.

ნერსეს პოლიტიკური მდგომარეობის გაუარესების შემდეგ მას ქართლის დატოვება მოუხდა. აბოც მას გაჰყვა და ჩრდილოეთ კავკასიაში, ხაზართა ქვეყანაში აღმოჩნდა. სწორედ იქ მიიღო აბომ ქრისტიანული ნათლობა. ამიერიდან მისი არჩევანი საბოლოო და საჯარო გახდა — იგი უკვე არა მხოლოდ ქრისტიანული მოძღვრებით დაინტერესებული ადამიანი, არამედ ეკლესიის სრული წევრი იყო.

აბოს გზა შემდეგ დასავლეთ საქართველოსკენ გაგრძელდა. გარკვეული პერიოდის შემდეგ მას შესაძლებლობა ჰქონდა დარჩენილიყო ისეთ გარემოში, სადაც ქრისტიანობის გამო ნაკლები საფრთხე ემუქრებოდა. მიუხედავად ამისა, მან გადაწყვიტა კვლავ დაბრუნებულიყო თბილისში — ქალაქში, სადაც კარგად იცოდა, რომ მისი რწმენა შეიძლებოდა სიცოცხლის ფასად დასჯდომოდა.

ეს გადაწყვეტილება მისი ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მომენტია. აბოს შეეძლო ქრისტიანად დარჩენილიყო უსაფრთხო ადგილას, მაგრამ მან რწმენის დამალვა არ ისურვა. მისთვის ქრისტიანობა მხოლოდ პირადი შინაგანი განცდა არ იყო; იგი ქრისტეს საჯარო აღიარებასაც გულისხმობდა.

თბილისში დაბრუნების შემდეგ აბო უკვე აშკარად ცხოვრობდა როგორც ქრისტიანი. იგი ლოცულობდა, მარხულობდა, ეკლესიურ ცხოვრებაში მონაწილეობდა და ქრისტეს აღიარებას აღარ მალავდა. ახლობლები და მორწმუნეები აფრთხილებდნენ, რომ არაბ ხელისუფლებას მისი საქციელი შეუმჩნეველი არ დარჩებოდა, მაგრამ აბო მათ პასუხობდა, რომ ქრისტეს უარყოფას არ აპირებდა.

საბოლოოდ იგი დააპატიმრეს და თბილისის არაბ ხელისუფლებას წარუდგინეს. აბოსგან მოითხოვდნენ, რომ უარი ეთქვა ქრისტიანობაზე და მამაპაპისეულ სარწმუნოებას დაბრუნებოდა. მას თავისუფლებასა და უსაფრთხოებასაც სთავაზობდნენ, თუ ქრისტეს უარყოფდა.

აბომ უარი განაცხადა. მისთვის ქრისტეს აღიარება უკვე ცხოვრების მთავარი საფუძველი იყო. პატიმრობამ, დაკითხვამ და სიკვდილის მუქარამ მისი გადაწყვეტილება ვერ შეცვალა.

საპყრობილეში ყოფნისას იგი მოწამეობისთვის ემზადებოდა. იოანე საბანისძის თხზულება განსაკუთრებულად უსვამს ხაზს მის სიმშვიდესა და სულიერ სიმტკიცეს. აბომ იცოდა, რომ სიკვდილი უახლოვდებოდა, მაგრამ ამას ქრისტესთან შეხვედრის გზად აღიქვამდა.

მოწამეობის წინ მან ლოცვა გააძლიერა და ქრისტიანულ დღესასწაულებს განსაკუთრებული სულიერი მზადებით შეხვდა. მისი საბოლოო განსაცდელი სწორედ იმ პერიოდში დადგა, როდესაც ეკლესია ქრისტეს შობასა და ნათლისღებას აღნიშნავდა.

786 წლის 6 იანვარს აბო საპყრობილიდან გამოიყვანეს. ხელისუფლებამ უკანასკნელად მისცა შესაძლებლობა, უარი ეთქვა ქრისტიანობაზე და სიცოცხლე შეენარჩუნებინა. აბომ კვლავ მტკიცედ აღიარა ქრისტე.

ამის შემდეგ მას თავი მოჰკვეთეს. ხელისუფლების წარმომადგენლებს ეშინოდათ, რომ ქრისტიანები მის სხეულს წმინდა ნაწილებად დაიცავდნენ და მისი საფლავი ახალი სალოცავი გახდებოდა. ამიტომ აბოს სხეული დაწვეს, ხოლო დარჩენილი ნეშტი მტკვარში გადაყარეს.

მაგრამ მათი განზრახვა საპირისპირო შედეგით დასრულდა. მისი მოწამეობის ადგილმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა, ხოლო აბოს სახელი თბილისში და მთელ საქართველოში კიდევ უფრო ცნობილი გახდა.

ქართულ საეკლესიო ტრადიციაში აბოს მოწამეობის ადგილი უკავშირდება მტკვრის ნაპირს, თბილისის მეტეხის მხარეს. საუკუნეების განმავლობაში ეს სივრცე წმინდა აბოს ხსოვნასთან იყო დაკავშირებული, ხოლო თავად წმინდანი თბილისის ერთ-ერთ განსაკუთრებულ ზეციურ მფარველად იქცა.

აბოს მოწამეობას იმდროინდელი ქართველებისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა. საქართველო უცხო პოლიტიკური ძალაუფლების ქვეშ იყო, ქრისტიანული იდენტობა კი მუდმივი ზეწოლის პირობებში არსებობდა. ასეთ დროს წარმოშობით არაბი და მუსლიმურ გარემოში გაზრდილი ადამიანის მიერ ქრისტიანობის თავისუფლად არჩევა ქართველ ქრისტიანებისთვის ძლიერი სულიერი მოწმობა გახდა.

მისი მაგალითი ნათლად აჩვენებდა, რომ ქრისტიანობა რომელიმე ერის ან წარმოშობის საკუთრება არ არის. აბო არ დაბადებულა ქრისტიანულ ოჯახში და ქრისტე მან საკუთარი ცნობიერი არჩევანით მიიღო. სწორედ ეს გარემოება ხდის მის ცხოვრებას განსაკუთრებით გამორჩეულს.

წმინდა აბოს ისტორიის კიდევ ერთი უდიდესი მნიშვნელობა დაკავშირებულია იოანე საბანისძის „აბოს წამებასთან“. ეს ნაწარმოები ძველი ქართული მწერლობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ძეგლია და არა მხოლოდ წმინდანის მოწამეობას აღწერს, არამედ VIII საუკუნის საქართველოს პოლიტიკურ, რელიგიურ და კულტურულ მდგომარეობაზეც მნიშვნელოვან ცნობებს გვაწვდის.

იოანე საბანისძისთვის აბოს მოწამეობა იყო პასუხი იმ ეპოქის დიდ სულიერ საფრთხეზე. უცხო პოლიტიკური ბატონობის პირობებში ავტორი ქართველებს საკუთარ ქრისტიანულ სარწმუნოებასა და იდენტობას ახსენებდა. აბო კი ამ მოწოდების ყველაზე ძლიერი მაგალითი იყო — უცხო წარმოშობის ადამიანი, რომელმაც ქრისტე შეიცნო და მისთვის საკუთარი სიცოცხლე დათმო.

ამიტომ აბოს ცხოვრება მხოლოდ ერთი მოწამის ბიოგრაფია არ არის. იგი ასევე არის ისტორია თავისუფალი არჩევანის, პიროვნული რწმენისა და სულიერი დამოუკიდებლობის შესახებ. ხელისუფლებას შეეძლო მისი დაპატიმრება და მოკვლა, მაგრამ ვერ აიძულა საკუთარი სინდისისა და რწმენის უარყოფა.

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა აბო თბილელის ხსენებას 8 (21) იანვარს აღნიშნავს — ძველი და ახალი კალენდრის მიხედვით. მისი ხსენება განსაკუთრებით საზეიმოდ აღესრულება თბილისში, იმ ქალაქში, სადაც მან ქრისტე საჯაროდ აღიარა და მოწამებრივი ღვაწლი დაასრულა.

დღესაც წმინდა აბო თბილელი ქართველი ქრისტიანებისთვის რწმენის სიმტკიცის, სულიერი თავისუფლებისა და უშიშრობის გამორჩეულ მაგალითად რჩება. მისმა ცხოვრებამ აჩვენა, რომ ადამიანის სარწმუნოება მისი წარმოშობით, ეროვნებით ან იმ გარემოთი არ განისაზღვრება, რომელშიც დაიბადა.

აბომ ქრისტე თავისუფალი არჩევანით მიიღო, ხოლო როდესაც არჩევანის წინაშე დააყენეს — სიცოცხლე ქრისტეს უარყოფის ფასად თუ სიკვდილი რწმენის ერთგულებისთვის — მან მოწამეობა აირჩია. სწორედ ამიტომ მისი სახელი საუკუნეების შემდეგაც განუყოფლად არის დაკავშირებული თბილისთან და საქართველოს ქრისტიანულ ისტორიასთან.

მისი ცხოვრება გვახსენებს, რომ ჭეშმარიტი რწმენა მაშინ ვლინდება, როდესაც მის დაცვას ფასი აქვს. აბოს შემთხვევაში ეს ფასი საკუთარი სიცოცხლე იყო. ამიტომ საქართველოს ეკლესია მას დღესაც პატივს მიაგებს როგორც ქრისტეს დიდ მოწამეს და თბილისის სულიერ მფარველს.

⛪ წმინდა აბო თბილელის საგალობლები

🎵 ტროპარი

მოწამეო შენ ქრისტესო, აბო, ღვაწლითა შენითა გვირგვინი მოიგე უხრწნელი ქრისტეს ღმრთისა ჩუენისაგან, რამეთუ გაქუნდა ძალი მისი და მძლავრი დაამხუე, შემუსრე ეშმაკთა უძლური კადნიერებაჲ; შენითა მეოხებითა, ქრისტე ღმერთო, აცხოვნენ სულნი ჩუენნი.

🎵 კონდაკი

სარწმუნოებისა ქრისტესისა ტრფიალებითა აღენთე, სანატრელო აბო, და მამულისა სჯული დაუტევე, ხოლო ქრისტე ღმერთი ჭეშმარიტად აღიარე და მისთვის სისხლი შენი დასთხიე, მოწამეო ყოვლად დიდებულო; აწ წინაშე მისსა მდგომარე, ევედრე მას შეწყალებად სულთა ჩუენთათჳს.