✠ წმინდა თამარ მეფე — საქართველოს ოქროს ხანის გვირგვინი
წმინდა კეთილმსახური თამარ მეფე საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი მმართველი და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანია. მისი მეფობის დროს საქართველომ პოლიტიკური, სამხედრო, კულტურული და სულიერი ძლიერების უმაღლეს საფეხურს მიაღწია. დავით აღმაშენებლის მიერ დაწყებული სახელმწიფოს გაძლიერება თამარის ეპოქაში თავის მწვერვალზე ავიდა და ეს პერიოდი ისტორიაში საქართველოს ოქროს ხანის სახელით დამკვიდრდა. თუმცა ეკლესიისთვის თამარის სიდიადე მხოლოდ ძლიერ სახელმწიფოსა და სამხედრო გამარჯვებებში არ მდგომარეობს — იგი დარჩა როგორც კეთილმსახური მეფე, მართლმადიდებლობის დამცველი, მოწყალე და ღვთისმოშიში მმართველი.
თამარი დაახლოებით 1166 წელს საქართველოს მეფე გიორგი III-ისა და დედოფალ ბურდუხანის ოჯახში დაიბადა. იგი ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიის წარმომადგენელი და დავით აღმაშენებლის შთამომავალი იყო. ბავშვობიდანვე სამეფო კარზე იზრდებოდა, ქრისტიანული რწმენისა და ქართული სახელმწიფოებრივი ტრადიციების გარემოში.
1178 წელს გიორგი III-მ თამარი თანამოსაყდრედ აკურთხა და სამეფო ხელისუფლებას აზიარა. 1184 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ, თამარი საქართველოს ერთპიროვნული მმართველი გახდა. ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში მას „თამარ მეფეს“ უწოდებენ, რადგან იგი არა მეფის მეუღლე, არამედ საქართველოს სრულუფლებიანი მონარქი და სახელმწიფოს უმაღლესი ხელისუფალი იყო.
მისი მეფობის დასაწყისი რთული აღმოჩნდა. ახალგაზრდა მმართველს გავლენიანი დიდებულების მოთხოვნებთან და სამეფო კარზე არსებულ დაპირისპირებებთან მოუწია გამკლავება. მათი ზეწოლით თამარი დაქორწინდა იური ბოგოლიუბსკიზე, გიორგი რუსად ცნობილ მთავარზე. ქორწინება წარუმატებელი აღმოჩნდა და საბოლოოდ თამარი მას განშორდა. მოგვიანებით გიორგი რუსმა თამარის წინააღმდეგ აჯანყებაშიც მიიღო მონაწილეობა, თუმცა სამეფო ხელისუფლებამ აჯანყება დაამარცხა.
შემდგომში თამარი დაქორწინდა დავით სოსლანზე, რომელიც მისი ერთგული თანამებრძოლი და ქართული ლაშქრის გამორჩეული მხედართმთავარი გახდა. მათ შეეძინათ მომავალი მეფე გიორგი IV ლაშა და რუსუდანი.
თამარის მეფობისას საქართველომ მნიშვნელოვანი სამხედრო გამარჯვებები მოიპოვა. 1195 წელს შამქორის ბრძოლაში ქართულმა ლაშქარმა მოწინააღმდეგის მრავალრიცხოვანი ძალა დაამარცხა და საქართველოს პოლიტიკური გავლენა კიდევ უფრო გაიზარდა.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ბასიანის ბრძოლას. რუმის სულთანმა რუქნადინმა საქართველოს წინააღმდეგ დიდი ლაშქარი შეკრიბა და თამარს შეურაცხმყოფელი და მუქარის შემცველი წერილი გამოუგზავნა. დავით სოსლანის მეთაურობით ქართულმა მხედრობამ მოწინააღმდეგე ბასიანთან დაამარცხა. ეს გამარჯვება საქართველოს სამხედრო ძლიერების ერთ-ერთ ყველაზე ნათელ გამოვლინებად იქცა და სამეფოს ავტორიტეტი მთელ რეგიონში განამტკიცა.
თუმცა თამარის მეფობის მნიშვნელობა მხოლოდ ომებით არ განისაზღვრებოდა. მისთვის ძლიერი სახელმწიფო და ძლიერი ეკლესია ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. თამარი ზრუნავდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის გაძლიერებაზე, მფარველობდა მონასტრებს, სასულიერო პირებსა და განათლებას და განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა ღარიბებსა და გაჭირვებულებს.
მისი სახელთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული ვარძია — კლდეში ნაკვეთი მონასტრული კომპლექსი, რომელიც თამარის ეპოქის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სულიერ და კულტურულ სიმბოლოდ იქცა. მეფე ასევე ეხმარებოდა ქართულ და მართლმადიდებლურ მონასტრებს საქართველოს ფარგლებს გარეთ, მათ შორის იერუსალიმში, ათონსა და ქრისტიანული აღმოსავლეთის სხვა ცენტრებში.
თამარის ეპოქაში საქართველომ კულტურული განვითარების განსაკუთრებულ სიმაღლეს მიაღწია. განვითარდა მწერლობა, ხუროთმოძღვრება, ხელოვნება და განათლება. სწორედ ამ პერიოდს უკავშირდება შოთა რუსთაველის მოღვაწეობა და ქართული ლიტერატურის უდიდესი ქმნილება — „ვეფხისტყაოსანი“. თამარის სამეფო კარის კულტურული გარემო საქართველოს ოქროს ხანის ერთ-ერთ მთავარ ნიშნად იქცა.
1204 წელს საქართველოს მხარდაჭერით შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე ჩამოყალიბდა ტრაპიზონის იმპერია, რომლის სათავეშიც კომნენოსთა დინასტიის წარმომადგენლები აღმოჩნდნენ. ამ დროისთვის საქართველოს პოლიტიკური გავლენა კავკასიის საზღვრებს მნიშვნელოვნად სცდებოდა და ქვეყანა რეგიონის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ძალად იყო ჩამოყალიბებული.
უდიდესი ძალაუფლების მიუხედავად, საეკლესიო ტრადიცია თამარს თავმდაბალ და ღვთისმოშიშ მმართველად წარმოგვიდგენს. იგი ლოცულობდა, მარხულობდა, მოწყალებას გასცემდა და საკუთარ ხელისუფლებას არა მხოლოდ სამეფო დიდებად, არამედ ღვთისა და ერის წინაშე დაკისრებულ პასუხისმგებლობად აღიქვამდა.
1213 წელს წმინდა თამარ მეფე გარდაიცვალა. ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, მისი ნეშტი გელათის მონასტერში გადაასვენეს, თუმცა მისი საფლავის ზუსტი ადგილმდებარეობა დღემდე საბოლოოდ დადგენილი არ არის. საუკუნეების განმავლობაში თამარის უკანასკნელი განსასვენებლის შესახებ არაერთი გადმოცემა და ლეგენდა შეიქმნა.
საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ თამარი წმინდანად შერაცხა და მას პატივს მიაგებს როგორც წმინდა კეთილმსახურ მეფეს, მართლმადიდებლობის დამცველსა და ქრისტიანი მმართველის გამორჩეულ მაგალითს.
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა თამარ მეფის ხსენებას 1 (14) მაისს აღნიშნავს — ძველი და ახალი კალენდრის მიხედვით. მისი ხსენება ასევე აღესრულება მენელსაცხებლე დედათა კვირიაკეს.
დღესაც წმინდა თამარ მეფე საქართველოსთვის რწმენის, ერთიანობის, სახელმწიფოებრივი სიბრძნისა და ეროვნული ძლიერების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სიმბოლოდ რჩება. მის დროს საქართველომ თავისი ძლიერების მწვერვალს მიაღწია და შექმნა ეპოქა, რომელმაც ქვეყნის ისტორიაში წარუშლელი კვალი დატოვა. სწორედ ამიტომ თამარის სახელი საუკუნეების შემდეგაც განუყოფლად არის დაკავშირებული საქართველოს ისტორიის ყველაზე ბრწყინვალე პერიოდთან — ოქროს ხანასთან.
⛪ წმინდა თამარ მეფის საგალობლები
🎵 ტროპარი
წმიდათა შორის საკვირველო, კეთილმორწმუნეო მეფეო თამარ, რომელმან კლდეთა ზედა მაღალთა აღაშენენ საყდარნი სავედრებელად ღვთისა, ლოცვითა შენითა განაძლიერე მხედრობანი ქრისტეს მოყვარისა ქართველთა ერისანი, ხოლო მარჯუენითა შენითა დაამხვენ სპანი აგარიანთანი, მისითა მეოხებითა ქრისტე ღმერთო, აცხოვნე სულნი ჩუენნი.
🎵 კონდაკი
ზეციური სიბრძნჱჲ და ცხოვრებაჲ მოიგე და ბრწყინავ, ვითარცა მზჱ, ხოლო შარავანდეთთა მიერ საქმეთა შენთაჲთა განანათლებ ყოველთა, რომელნი სურვილით აქებენ პატიოსანთა ღვაწლთა შენთა, სამ-გზის სანატრელო, მეფეო თამარ, ჩვენ მოყვარეთა შენთა და სურჳლით პატივისმცემელთა მოგუეც ზეცით ცხოვრებისა წარმართებაჲ და შეცოდებათა ჴსნაჲ.
