✠ წმინდა თამარ მეფე — საქართველოს ოქროს ხანის გვირგვინი
წმინდა კეთილმსახური თამარ მეფე საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი მმართველი და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანია. მისი მეფობის დროს საქართველომ პოლიტიკური, სამხედრო, ეკონომიკური, კულტურული და სულიერი ძლიერების უმაღლეს საფეხურს მიაღწია. დავით აღმაშენებლის მიერ დაწყებული სახელმწიფოს გაძლიერების დიდი საქმე თამარის ეპოქაში თავის მწვერვალზე ავიდა და ეს პერიოდი საქართველოს ისტორიაში ოქროს ხანის სახელით დამკვიდრდა. თუმცა ეკლესიისთვის თამარის სიდიადე მხოლოდ ძლიერი სახელმწიფოთი და სამხედრო გამარჯვებებით არ განისაზღვრება — იგი დარჩა როგორც კეთილმსახური მეფე, მართლმადიდებლობის დამცველი, მოწყალე და ღვთისმოშიში მმართველი.
თამარი დაახლოებით 1160-იანი წლების შუა ხანებში საქართველოს მეფე გიორგი III-ისა და დედოფალ ბურდუხანის ოჯახში დაიბადა. იგი ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიის წარმომადგენელი და დავით აღმაშენებლის შთამომავალი იყო. ბავშვობიდანვე სამეფო კარზე იზრდებოდა და მისი აღზრდა ქრისტიანულ რწმენას, განათლებასა და ქართული სახელმწიფოებრივი ტრადიციების გაცნობას ეფუძნებოდა.
საქართველოს სამეფო ტახტის მემკვიდრეობის განსამტკიცებლად 1178 წელს გიორგი III-მ თამარი თანამოსაყდრედ აკურთხა და სამეფო ხელისუფლებას აზიარა. ამ ნაბიჯს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან მეფეს სურდა თამარის მომავალი მმართველობის კანონიერება ჯერ კიდევ სიცოცხლეში განემტკიცებინა.
1184 წელს, გიორგი III-ის გარდაცვალების შემდეგ, თამარი საქართველოს ერთპიროვნული მმართველი გახდა. ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში მას სწორედ „თამარ მეფეს“ უწოდებენ. ეს სახელწოდება მის რეალურ სახელმწიფოებრივ მდგომარეობას გამოხატავს — თამარი არა მეფის მეუღლე, არამედ საქართველოს სრულუფლებიანი მონარქი და სახელმწიფოს უმაღლესი ხელისუფალი იყო.
მისი დამოუკიდებელი მმართველობის დასაწყისი მარტივი არ ყოფილა. ახალგაზრდა მონარქს გავლენიან დიდებულებთან ურთიერთობის დარეგულირება და სამეფო ხელისუფლების ავტორიტეტის შენარჩუნება მოუწია. თამარმა შეძლო პოლიტიკური დაპირისპირებების მართვა ისე, რომ სახელმწიფოს ერთიანობა არ დაერღვია.
მისი მეფობის დასაწყისის ერთ-ერთ ცნობილ მოვლენად იქცა ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლა. დიდებულთა ჯგუფი სამეფო ხელისუფლების შეზღუდვასა და სახელმწიფო გადაწყვეტილებებში უფრო დიდი მონაწილეობის მოპოვებას ცდილობდა. ვითარება ღია დაპირისპირების საფრთხეს შეიცავდა, თუმცა თამარმა საკითხის მოგვარება მოლაპარაკებისა და პოლიტიკური სიბრძნის გზით შეძლო.
თამარისთვის სახელმწიფოს გაძლიერება ეკლესიის სულიერი მდგომარეობისგან განცალკევებული არ ყოფილა. მისი მეფობის დასაწყისში მოწვეულ იქნა საეკლესიო კრება, რომლის მიზანიც ეკლესიური ცხოვრების მოწესრიგება და ქრისტიანული ზნეობის განმტკიცება იყო. თამარი განსაკუთრებულ პატივს მიაგებდა სასულიერო პირებსა და მონაზვნებს და ეკლესიის კეთილდღეობას სამეფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საყრდენად მიიჩნევდა.
დიდებულთა ზეწოლით თამარი პირველად დაქორწინდა იური ბოგოლიუბსკიზე, ქართულ წყაროებში გიორგი რუსად ცნობილ მთავარზე. ქორწინება წარუმატებელი აღმოჩნდა და საბოლოოდ თამარი მას განშორდა. მოგვიანებით გიორგი რუსი საქართველოში დაბრუნდა და თამარის წინააღმდეგ მოწყობილ აჯანყებაში მიიღო მონაწილეობა. აჯანყება დამარცხდა და თამარის ხელისუფლება კიდევ უფრო განმტკიცდა.
შემდგომში თამარი დაქორწინდა დავით სოსლანზე, რომელიც მისი ერთგული თანამებრძოლი და ქართული ლაშქრის გამორჩეული მხედართმთავარი გახდა. მათ შეეძინათ ორი შვილი — მომავალი მეფე გიორგი IV ლაშა და რუსუდანი. დავით სოსლანმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა თამარის ეპოქის უდიდეს სამხედრო გამარჯვებებში.
თამარის მმართველობისას საქართველო თანდათან კავკასიის უძლიერეს სახელმწიფოდ ჩამოყალიბდა. სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებასთან ერთად გაიზარდა ქვეყნის სამხედრო და პოლიტიკური გავლენა მეზობელ ტერიტორიებზე.
1195 წელს შამქორის ბრძოლაში ქართულმა ლაშქარმა მნიშვნელოვანი გამარჯვება მოიპოვა. ბრძოლამ საქართველოს პოზიციები აღმოსავლეთ კავკასიაში კიდევ უფრო გააძლიერა და თამარის სამეფოს საერთაშორისო ავტორიტეტი მნიშვნელოვნად გაზარდა.
თამარის ეპოქის კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი სამხედრო მოვლენა იყო ბასიანის ბრძოლა. რუმის სულთანმა რუქნადინმა საქართველოს წინააღმდეგ დიდი ლაშქარი შეკრიბა და თამარს მუქარისა და შეურაცხყოფის შემცველი წერილი გამოუგზავნა. ქართული ისტორიული ტრადიცია ამ ეპიზოდს განსაკუთრებული სიმძაფრით გადმოსცემს.
სულთნის მუქარამ თამარი ვერ შეაშინა. მან ქართული მხედრობა შეკრიბა, ეკლესიაში ილოცა და ლაშქარი ბრძოლისთვის აკურთხა. დავით სოსლანის მეთაურობით ქართველთა ჯარი მტერს ბასიანთან დაუპირისპირდა და გადამწყვეტი გამარჯვება მოიპოვა. ეს გამარჯვება საქართველოს სამხედრო ძლიერებისა და თამარის სახელმწიფოებრივი ავტორიტეტის ერთ-ერთ ყველაზე ნათელ გამოვლინებად იქცა.
თამარის მეფობის დროს საქართველოს პოლიტიკური გავლენა კავკასიის ფარგლებსაც გასცდა. 1204 წელს საქართველოს მხარდაჭერით შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე ჩამოყალიბდა ტრაპიზონის იმპერია, რომლის სათავეშიც კომნენოსთა დინასტიის წარმომადგენლები — თამართან ნათესაური კავშირის მქონე ალექსი და დავით კომნენოსები — აღმოჩნდნენ.
საქართველოს გავლენა ამ პერიოდში ჩრდილოეთ კავკასიიდან სამხრეთ კავკასიასა და შავი ზღვის სანაპირომდე ვრცელდებოდა. თამარის მეფობის მიწურულს საქართველო რეგიონში უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ ძალად იქცა, ხოლო მისი სამეფო კარი მეზობელი სახელმწიფოებისთვის ანგარიშგასაწევ ცენტრს წარმოადგენდა.
თუმცა თამარის ოქროს ხანა მხოლოდ სამხედრო წარმატებებით არ შექმნილა. ქვეყანაში განვითარდა ვაჭრობა, ქალაქები, ხელოსნობა, მშენებლობა, მწერლობა, ხელოვნება და განათლება. სამეფო ხელისუფლება მხარს უჭერდა მონასტრებსა და კულტურულ ცენტრებს როგორც საქართველოში, ისე ქვეყნის ფარგლებს გარეთ.
თამარის სახელთან განსაკუთრებით მჭიდროდ არის დაკავშირებული ვარძია — კლდეში ნაკვეთი გრანდიოზული სამონასტრო კომპლექსი. მისი მშენებლობა გიორგი III-ის დროს დაიწყო და თამარის ეპოქაში გაფართოვდა და განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. ვარძიის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარში დღემდეა შემორჩენილი თამარ მეფისა და გიორგი III-ის ცნობილი ფრესკული გამოსახულებები.
ვარძია მხოლოდ თავდაცვითი კომპლექსი არ ყოფილა. იგი დიდი მონასტერი და სულიერი ცენტრი იყო, სადაც მრავალი ბერი ცხოვრობდა და ლოცულობდა. სწორედ ამიტომ ვარძია დღემდე თამარის ეპოქის ერთ-ერთ ყველაზე შთამბეჭდავ სიმბოლოდ რჩება.
თამარი განსაკუთრებულ დახმარებას უწევდა ქართულ და მართლმადიდებლურ მონასტრებს საქართველოს ფარგლებს გარეთაც. ქართული სამონასტრო კერები არსებობდა იერუსალიმში, ათონის მთაზე და ქრისტიანული აღმოსავლეთის სხვა ცენტრებში. მეფის მფარველობა ხელს უწყობდა ქართული სასულიერო კულტურის საერთაშორისო კავშირების განმტკიცებას.
მისი მეფობის დროს განსაკუთრებულ სიმაღლეს მიაღწია ქართულმა მწერლობამ. სწორედ თამარის ეპოქას უკავშირდება შოთა რუსთაველის მოღვაწეობა და ქართული ლიტერატურის უდიდესი ქმნილება — „ვეფხისტყაოსანი“. თამარის სამეფო კარზე შექმნილმა კულტურულმა გარემომ ხელი შეუწყო ქართული ლიტერატურის, ხელოვნებისა და ინტელექტუალური ცხოვრების აყვავებას.
თამარის მმართველობის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მხარე იყო მოწყალება და გაჭირვებულებზე ზრუნვა. საეკლესიო და ისტორიული ტრადიცია მას წარმოაჩენს მმართველად, რომელიც სამეფო შემოსავლის ნაწილს ღარიბებსა და გაჭირვებულებს ახმარდა. მისთვის მეფობა მხოლოდ ძალაუფლება კი არა, ხალხის წინაშე მსახურება და პასუხისმგებლობა იყო.
უდიდესი პოლიტიკური ძალაუფლების მიუხედავად, საეკლესიო ტრადიცია თამარს თავმდაბალ, მლოცველ და ღვთისმოშიშ ქრისტიანად წარმოგვიდგენს. იგი მარხულობდა, ლოცულობდა, მოწყალებას გასცემდა და მონასტრებს ეხმარებოდა. სამხედრო გამარჯვებებსაც საკუთარ დიდებად კი არ მიიჩნევდა, არამედ ღვთის შეწევნას უკავშირებდა.
სწორედ ამაში ჩანს თამარის პიროვნების განსაკუთრებული მხარე: იგი ერთდროულად იყო უზარმაზარი სახელმწიფოს მმართველი და ქრისტიანი, რომელიც საკუთარ ხელისუფლებას ღვთისა და ერის წინაშე დაკისრებულ პასუხისმგებლობად აღიქვამდა.
თამარ მეფე XIII საუკუნის დასაწყისში, დაახლოებით 1213 წელს გარდაიცვალა. ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში მისი გარდაცვალება მთელი ქვეყნის დიდ მწუხარებად არის წარმოდგენილი. ისტორიული წყაროების მიხედვით, მისი ნეშტი საბოლოოდ გელათის მონასტერს დაუკავშირდა, თუმცა თამარის საფლავის ზუსტი ადგილმდებარეობა დღემდე საბოლოოდ დადგენილი არ არის. საუკუნეების განმავლობაში მისი უკანასკნელი განსასვენებლის შესახებ მრავალი გადმოცემა და ლეგენდა შეიქმნა.
თამარის გარდაცვალების შემდეგ საქართველოს პოლიტიკური ძლიერება გარკვეული პერიოდის განმავლობაში კვლავ გაგრძელდა, მაგრამ მისი მეფობის წლები ქართველი ხალხის ისტორიულ მეხსიერებაში დარჩა როგორც ქვეყნის სახელმწიფოებრივი და კულტურული განვითარების უმაღლესი მწვერვალი.
საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ თამარი წმინდანად შერაცხა და მას პატივს მიაგებს როგორც წმინდა კეთილმსახურ მეფეს, მართლმადიდებლობის დამცველს, მოწყალე მმართველსა და ქრისტიანი ხელისუფლის გამორჩეულ მაგალითს.
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა თამარ მეფის ხსენებას 1 (14) მაისს აღნიშნავს — ძველი და ახალი კალენდრის მიხედვით. მისი ხსენება ასევე აღესრულება მენელსაცხებლე დედათა კვირიაკეს.
დღესაც წმინდა თამარ მეფე საქართველოსთვის რწმენის, ერთიანობის, სახელმწიფოებრივი სიბრძნის, სამართლიანობისა და ეროვნული ძლიერების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სიმბოლოდ რჩება. მისი მმართველობისას საქართველომ არა მხოლოდ სამხედრო და პოლიტიკური ძლიერების მწვერვალს მიაღწია, არამედ შექმნა კულტურული და სულიერი მემკვიდრეობა, რომელიც საუკუნეების შემდეგაც ქართული იდენტობის ნაწილია.
თამარის ეპოქამ აჩვენა, რომ ქვეყნის სიძლიერე მხოლოდ დიდი ჯარითა და გაფართოებული საზღვრებით არ განისაზღვრება. მის დროს ერთმანეთს შეერწყა ძლიერი სახელმწიფო, ქრისტიანული სარწმუნოება, განათლება, კულტურა, ხელოვნება და სოციალური პასუხისმგებლობა. სწორედ ამიტომ თამარის სახელი დღემდე განუყოფლად არის დაკავშირებული საქართველოს ისტორიის ყველაზე ბრწყინვალე პერიოდთან — საქართველოს ოქროს ხანასთან.
⛪ წმინდა თამარ მეფის საგალობლები
🎵 ტროპარი
წმიდათა შორის საკვირველო, კეთილმორწმუნეო მეფეო თამარ, რომელმან კლდეთა ზედა მაღალთა აღაშენენ საყდარნი სავედრებელად ღვთისა, ლოცვითა შენითა განაძლიერე მხედრობანი ქრისტეს მოყვარისა ქართველთა ერისანი, ხოლო მარჯუენითა შენითა დაამხვენ სპანი აგარიანთანი, მისითა მეოხებითა ქრისტე ღმერთო, აცხოვნე სულნი ჩუენნი.
🎵 კონდაკი
ზეციური სიბრძნჱჲ და ცხოვრებაჲ მოიგე და ბრწყინავ, ვითარცა მზჱ, ხოლო შარავანდეთთა მიერ საქმეთა შენთაჲთა განანათლებ ყოველთა, რომელნი სურვილით აქებენ პატიოსანთა ღვაწლთა შენთა, სამ-გზის სანატრელო, მეფეო თამარ, ჩვენ მოყვარეთა შენთა და სურჳლით პატივისმცემელთა მოგუეც ზეცით ცხოვრებისა წარმართებაჲ და შეცოდებათა ჴსნაჲ.
