✠ წმინდა ქეთევან წამებული — რწმენისთვის თავდადებული დედოფალი

წმინდა ქეთევან წამებული, კახეთის დედოფალი და საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთი უდიდესი მოწამე, ქართველი ერისთვის ქრისტიანული რწმენის, ღირსების, სიმტკიცისა და სამშობლოსადმი ერთგულების განსაკუთრებული სიმბოლოა. მისი ცხოვრება საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ უმძიმეს პერიოდს უკავშირდება, როდესაც კახეთს სპარსეთის შაჰ აბას I-ის პოლიტიკური ზეწოლა, დამანგრეველი ლაშქრობები და მოსახლეობის მასობრივი გადასახლება ემუქრებოდა. ქეთევან დედოფალმა ხანგრძლივი ტყვეობისა და სასტიკი განსაცდელების მიუხედავად ქრისტიანული სარწმუნოების უარყოფას მოწამებრივი სიკვდილი არჩია და საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში უკვდავი ადგილი დაიმკვიდრა.

წმინდა ქეთევანი XVI საუკუნის მეორე ნახევარში ბაგრატიონთა მუხრანული შტოს ოჯახში დაიბადა. იგი აშოთან მუხრანბატონის ასული იყო და ბავშვობიდანვე ქრისტიანული რწმენისა და ქართული სამეფო ტრადიციების გარემოში იზრდებოდა. მოგვიანებით ქეთევანი კახეთის მეფე ალექსანდრე II-ის უფროს ვაჟზე, დავითზე, დაქორწინდა. მათ შეეძინათ ვაჟი თეიმურაზი და ასული ელენე.

დავითმა მცირე ხნით დაიკავა კახეთის სამეფო ტახტი, მაგრამ 1602 წელს გარდაიცვალა და ქეთევანი დაქვრივდა. მისი შვილი თეიმურაზი ჯერ კიდევ ახალგაზრდა იყო და მომდევნო წლებში დედოფალს საკუთარი ოჯახის გარდა კახეთის სამეფოს ბედზეც დიდი პასუხისმგებლობა დაეკისრა.

ქვეყანაში მდგომარეობა განსაკუთრებით დამძიმდა, როდესაც ალექსანდრე II-ის ვაჟი კონსტანტინე-მირზა, რომელიც სპარსეთის შაჰის კარზე იყო აღზრდილი და ისლამი ჰქონდა მიღებული, საქართველოში დაბრუნდა. მან საკუთარი მამა და ძმა მოაკვლევინა და კახეთში ხელისუფლების ხელში ჩაგდება სცადა.

კონსტანტინე-მირზამ ქეთევანს ცოლობაც მოსთხოვა. დედოფლისთვის ეს მოთხოვნა მიუღებელი იყო როგორც ქრისტიანული სარწმუნოების, ისე ოჯახის ღირსების თვალსაზრისით. ქეთევანმა კახეთის დიდებულებთან ერთად წინააღმდეგობა ორგანიზება გაუწია. კონსტანტინე საბოლოოდ დამარცხდა და მოკლეს, ხოლო დედოფალმა შაჰ აბასს სთხოვა, კახეთის კანონიერ მეფედ მისი ვაჟი თეიმურაზი დაემტკიცებინა. 1606 წელს თეიმურაზ I კახეთის მეფე გახდა.

მაგრამ კახეთისთვის მშვიდობიანი პერიოდი ხანმოკლე აღმოჩნდა. შაჰ აბასი საქართველოს აღმოსავლეთ სამეფოებზე საკუთარი გავლენის კიდევ უფრო გაძლიერებას ცდილობდა. 1614 წელს მან თეიმურაზისგან ერთგულების ნიშნად მძევლები მოითხოვა. მძიმე პოლიტიკური ვითარების თავიდან ასაცილებლად სპარსეთში ქეთევან დედოფალი და მისი შვილიშვილი ალექსანდრე გაემგზავრნენ. მოგვიანებით შაჰმა თეიმურაზის მეორე ვაჟიც, ლევანი, მოითხოვა.

მიუხედავად ამ მსხვერპლისა, შაჰ აბასი საქართველოში მაინც შემოიჭრა. კახეთი მძიმე ომებისა და აოხრების მსხვერპლი გახდა, მოსახლეობის დიდი ნაწილი დაიღუპა ან ირანის სხვადასხვა მხარეში გადაასახლეს. ქეთევანის შვილიშვილების ბედიც ტრაგიკული აღმოჩნდა, ხოლო თავად დედოფალი საბოლოოდ შირაზში გადაიყვანეს.

წმინდა ქეთევანმა სპარსეთში დაახლოებით ათი წელი გაატარა ტყვეობაში. უცხო ქვეყანაში, სამშობლოსა და ოჯახისგან მოშორებული, იგი ლოცვით, მარხვითა და სულიერი სიმტკიცით ცხოვრობდა. მასთან მყოფ ქართველებს ამხნევებდა, გაჭირვებულებს ეხმარებოდა და ქრისტიანული სარწმუნოების ერთგულებას უნარჩუნებდა. საეკლესიო ტრადიცია ქეთევანს ტყვეობაშიც მორწმუნეთა სულიერ დედად წარმოგვიდგენს.

შაჰ აბასი საბოლოოდ შეეცადა დედოფლის სულიერი სიმტკიცის გატეხვას. ქეთევანისგან მოითხოვეს, რომ ქრისტიანული სარწმუნოება დაეტოვებინა და ისლამი მიეღო. მის წინაშე იდგა არჩევანი — რწმენის უარყოფით შეენარჩუნებინა სიცოცხლე და მდგომარეობა, თუ ქრისტეს ერთგულებისთვის მოწამეობა მიეღო.

შირაზის მმართველი იმამ-ყული-ხან უნდილაძე, წარმოშობით ქართველი, ცდილობდა დედოფალი სიკვდილისგან დაეხსნა. გადმოცემის მიხედვით, იგი ქეთევანს ურჩევდა, გარეგნულად მაინც დამორჩილებოდა შაჰის მოთხოვნას და ამ გზით სიცოცხლე გადაერჩინა. მაგრამ დედოფლისთვის რწმენა მხოლოდ გულში დამალული პირადი გრძნობა არ იყო. იგი ქრისტეს საჯაროდ აღიარებას ნიშნავდა.

ქეთევანმა კარგად იცოდა, რა ელოდა. მან ლოცვითა და მარხვით დაიწყო მოწამეობისთვის მზადება. საეკლესიო გადმოცემა მას ამ მომენტში არა როგორც დამარცხებულ ტყვეს, არამედ როგორც ადამიანს წარმოგვიდგენს, რომელმაც საკუთარ თავში უკვე დაამარცხა სიკვდილის შიში.

1624 წელს, შირაზში, დედოფალს უკანასკნელად მოსთხოვეს ქრისტეს უარყოფა. ქეთევანმა კვლავ მტკიცე უარი განაცხადა. ამის შემდეგ იგი სასტიკ წამებას გადასცეს. ისტორიული და ქრისტიანული წყაროები აღწერენ უმძიმეს ტანჯვას, რომელიც დედოფალმა გადაიტანა. მიუხედავად ამისა, იგი სიცოცხლის უკანასკნელ წუთებამდე ქრისტეს ერთგული დარჩა. მისი წამება და სიკვდილი იმ პერიოდში შირაზში მყოფმა პორტუგალიელმა ავგუსტინელმა მისიონერებმაც აღწერეს.

წმინდა ქეთევანის მოწამეობა მხოლოდ ერთი ადამიანის პირადი ტრაგედია არ ყოფილა. საქართველოს ეკლესიის მეხსიერებაში იგი იქცა სულიერი თავისუფლებისა და რწმენის ერთგულების დიდ გამარჯვებად. დედოფალს წაართვეს სამშობლო, ოჯახი, თავისუფლება და საბოლოოდ სიცოცხლეც, მაგრამ ვერ აიძულეს უარი ეთქვა ქრისტეზე.

მისი აღსასრულის შემდეგ განსაკუთრებული ისტორია დაიწყო წმინდა ქეთევანის ნაწილებმა. შირაზში მყოფმა პორტუგალიელმა ავგუსტინელმა ბერებმა მისი წმინდა ნაწილების ნაწილის გადარჩენა შეძლეს. მოგვიანებით ნაწილთა ნაწილი საქართველოში ჩამოიტანეს და მის ვაჟს, მეფე თეიმურაზ I-ს გადასცეს. ისინი ალავერდის მონასტერში დააბრძანეს, რომელიც ქეთევანისა და კახეთის სამეფო ოჯახის ისტორიასთან განსაკუთრებით იყო დაკავშირებული.

თუმცა წმინდა ქეთევანის ნაწილების ისტორია ამით არ დასრულებულა. ავგუსტინელმა მისიონერებმა მისი ნაწილების ნაწილი ინდოეთში, გოაში წაიღეს, სადაც ისინი წმინდა ავგუსტინეს მონასტერს დაუკავშირდა. საუკუნეების შემდეგ მონასტრის ნანგრევებში ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა კვლევებმა წმინდა ქეთევანთან დაკავშირებული რელიკვია გამოავლინა, ხოლო შემდგომმა სამეცნიერო კვლევებმა ამ ისტორიულ ტრადიციას მნიშვნელოვანი მტკიცებულება შესძინა.

ამგვარად, ქართველი დედოფლის მოწამეობის ისტორია საქართველოდან სპარსეთამდე და ინდოეთამდე გავრცელდა. წმინდა ქეთევანის სახელი ცნობილი გახდა არა მხოლოდ ქართულ მართლმადიდებლურ სამყაროში, არამედ მის მოწამეობას დასავლელი ქრისტიანი მისიონერებიც მოწმობდნენ და ევროპულ მწერლობასა და ისტორიულ წყაროებშიც განსაკუთრებული გამოხმაურება მოჰყვა.

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია მას წმინდა დიდმოწამე ქეთევან დედოფლად მოიხსენიებს და მის ხსენებას 13 (26) სექტემბერს აღნიშნავს — ძველი და ახალი კალენდრის მიხედვით. მისი მოწამეობა ქართველი ხალხისთვის ქრისტესადმი ერთგულების ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ მოწმობად დარჩა.

წმინდა ქეთევანის ცხოვრება გვახსენებს, რომ ჭეშმარიტი ძალაუფლება მხოლოდ სამეფო გვირგვინში, ჯარში ან მიწიერ ხელისუფლებაში არ მდგომარეობს. როდესაც მას ყველაფერი წაართვეს, რაც დედოფლის მიწიერ მდგომარეობას განსაზღვრავდა, დარჩა ის, რის წართმევაც ვერავინ შეძლო — რწმენა, ღირსება და ქრისტესადმი თავისუფალი ერთგულება.

დღესაც წმინდა ქეთევან წამებული ქართველი ერისთვის რწმენის, სიმტკიცის, ღირსებისა და თავგანწირვის განსაკუთრებული მაგალითია. მან საკუთარი სიცოცხლით დაამოწმა, რომ ვერც მრავალწლიანი ტყვეობა, ვერც სამშობლოსგან განშორება, ვერც ოჯახის ტრაგედია, ვერც ძალაუფლების დაპირება და ვერც სასტიკი წამება ვერ აიძულებს ადამიანს უარყოს ის, რისიც ჭეშმარიტად სწამს. მიწიერი დედოფლის გვირგვინის დაკარგვის შემდეგ მან ეკლესიის რწმენით მოწამეობის უხრწნელი გვირგვინი მოიპოვა და საუკუნეების შემდეგაც საქართველოს სულიერი ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე ნათელ სახელად რჩება.

⛪ წმინდა ქეთევან წამებულის საგალობლები

🎵 ტროპარი (ხმა IV)

მოწყლულმან სურვილითა საღმრთოჲთა, წყლულებანი მრავალი თავს ისხენ და ტანჯვათა ფერადობანი ახოვნად დაითმინენ, ვინაცა წარმავალისა დედოფლობისა წილ სუფევაჲ ზეცისა დაიმკვიდრე, სამგზის სანატრელო ქეთევან, ევედრე ქრისტესა ღმერთსა შეწყალებად სულთა ჩუენთათვის.

🎵 კონდაკი (ხმა III)

ითვისებს თვისსა და შეიტკბობს მისთვის მოწყლულსა ზეცათა დედოფალი ქვეყნიერსა დედოფალსა ასული დავითისი ყოვლად უხრწნელი მარიამ, სანატრელსა ქეთევანს, დავითის ტომით აღმოსრულსა, რომელმან საქმით აჩვენა თვისება მისი და აწ გვირგვინითა შემკული, წინაშე მისსა იღწვის ჩუენ ყოველთათვის.