✠ წმინდა იოანე ზედაზნელი — ცამეტი ასურელი მამის წინამძღვარი
წმინდა იოანე ზედაზნელი, ცამეტი ასურელი მამის წინამძღვარი, VI საუკუნის საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთ-ერთი უდიდესი მოღვაწე და ქართული მონაზვნური ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი მამაა. იგი თავის თორმეტ რჩეულ მოწაფესთან ერთად საქართველოში ჩამოვიდა იმ ეპოქაში, როდესაც ქრისტიანული სარწმუნოების განმტკიცებას, მონაზვნური ცხოვრების გაძლიერებასა და ეკლესიის სულიერ განახლებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა. ასურელი მამების ღვაწლმა ღრმა კვალი დატოვა საქართველოს ისტორიაში: მათ დააარსეს მონასტრები, გააძლიერეს საეკლესიო ცხოვრება, აღზარდეს მოწაფეები და ქვეყნის სხვადასხვა მხარეში შექმნეს სულიერი ცენტრები, რომელთა ნაწილი დღემდე მოქმედებს.
წმინდა იოანეს ახალგაზრდობის შესახებ ცნობები ძირითადად საეკლესიო გადმოცემამ შემოგვინახა. იგი ანტიოქიისა და სირიის ქრისტიანულ სამონაზვნო გარემოს უკავშირდება, რომელიც იმ ეპოქაში აღმოსავლური მონაზვნობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი იყო. ახალგაზრდობიდანვე იოანეს იზიდავდა განმარტოება, წმინდა წერილის შესწავლა, მარხვა და განუწყვეტელი ლოცვა.
სულიერი განათლების მიღების შემდეგ მან დატოვა ქალაქური ცხოვრება და უდაბნოში განმარტოვდა. იქ მკაცრ ასკეტურ ცხოვრებას ეწეოდა და თანდათან მის გარშემო სხვა მონაზვნებიც შეიკრიბნენ. იოანე მათთვის არა მხოლოდ წინამძღვარი, არამედ სულიერი მამა გახდა. მისი სიმდაბლე, ლოცვა და მკაცრი მონაზვნური ცხოვრება იმდენად ცნობილი გახდა, რომ მრავალ ადამიანს მის გვერდით ცხოვრების სურვილი გაუჩნდა.
საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, წმინდა იოანეს ცხოვრებაში გადამწყვეტი მოვლენა იყო ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის გამოცხადება. ღვთისმშობელმა მას უბრძანა, თავისი მოწაფეებიდან თორმეტი რჩეული მამა აერჩია და მათთან ერთად ივერიაში — საქართველოში — წასულიყო, რათა ქართველი ხალხი ქრისტიანულ სარწმუნოებაში განემტკიცებინა.
წმინდა იოანემ ეს დავალება ღვთის ნებად მიიღო. მან მოწაფეებს ლოცვა და მარხვა დაავალა და საბოლოოდ თორმეტი თანამოღვაწე შეარჩია. სწორედ ეს ჯგუფი შევიდა საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში სახელით ცამეტი ასურელი მამა — წმინდა იოანე და მისი თორმეტი მოწაფე.
მათი საქართველოში მოსვლა VI საუკუნის ქართული ეკლესიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მოვლენად იქცა. მამები თავდაპირველად მცხეთაში მივიდნენ — საქართველოს ქრისტიანული ცხოვრების ცენტრში. აქ მათ თაყვანი სცეს სვეტიცხოვლის სიწმინდეებს და მოილოცეს ის ადგილები, რომლებიც წმინდა ნინოსა და საქართველოს გაქრისტიანების ისტორიასთან იყო დაკავშირებული.
საეკლესიო გადმოცემაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იმ პატივსაცემ შეხვედრასაც, რომელიც ქართველმა სასულიერო პირებმა ასურელ მამებს მოუწყეს. მათი საქართველოში მოსვლა ჩვეულებრივ მოგზაურობად არ აღიქმებოდა — ეკლესია მათ ქვეყანაში მოვლენილ სულიერ მოძღვრებად ხედავდა, რომელთაც მონაზვნური და საეკლესიო ცხოვრება უნდა განემტკიცებინათ.
გარკვეული პერიოდის შემდეგ წმინდა იოანემ მცხეთა დატოვა და თავის მოწაფეებთან ერთად ზედაზნის მთაზე დასახლდა. ეს ადგილი განსაკუთრებული სიმბოლური მნიშვნელობის მატარებელი იყო. ქრისტიანობამდე ზედაზენი წარმართული რელიგიური ცენტრი ყოფილა და აქ ზადენის კერპს სცემდნენ თაყვანს.
წმინდა იოანესა და მისი მოწაფეების ზედაზენზე დამკვიდრებით ადგილი, რომელიც ადრე წარმართულ კულტთან იყო დაკავშირებული, ქრისტიანული ლოცვისა და მონაზვნური ცხოვრების ცენტრად გადაიქცა. სწორედ ამ მთაზე ხანგრძლივი მოღვაწეობის გამო მიიღო წმინდა მამამ სახელწოდება ზედაზნელი.
ზედაზენზე მამების ცხოვრება უკიდურესად მკაცრი იყო. ისინი მარხულობდნენ, ღამეებს ლოცვაში ატარებდნენ და საკუთარი შრომით ცხოვრობდნენ. სულიერი ღვაწლის შესახებ ცნობამ მალე ხალხშიც გავრცელება დაიწყო და მათთან სულ უფრო მეტი ადამიანი მიდიოდა რჩევის, ლოცვისა და კურთხევის მისაღებად.
თუმცა წმინდა იოანეს მთავარი მიზანი არ ყოფილა ყველა მოწაფის ერთ ადგილას დატოვება. იგი ხედავდა, რომ საქართველოს სხვადასხვა მხარეს სჭირდებოდა სამონასტრო და სულიერი ცენტრები. ამიტომ მისი კურთხევით მოწაფეები ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში გაემგზავრნენ.
მათ შორის იყვნენ წმინდა შიო მღვიმელი, წმინდა დავით გარეჯელი, წმინდა აბიბოს ნეკრესელი, წმინდა ანტონ მარტყოფელი, წმინდა ისე წილკნელი, წმინდა იოსებ ალავერდელი და სხვა მამები. თითოეულმა მათგანმა თავისი ღვაწლით საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა.
მათი სახელები დღესაც უკავშირდება ისეთ ცნობილ სავანეებსა და სულიერ ცენტრებს, როგორებიცაა შიომღვიმე, დავითგარეჯა, ალავერდი, მარტყოფი, ნეკრესი და წილკანი. ამგვარად, წმინდა იოანეს მიერ შექმნილი ერთი მონაზვნური საძმო საქართველოს სხვადასხვა მხარეში მრავალ სულიერ კერად გადაიქცა.
წმინდა იოანე თავის მოწაფეებს მხოლოდ მონაზვნურ ცხოვრებაში კი არ ამზადებდა. მათი ღვაწლი საქართველოს ეკლესიის იერარქიულ ცხოვრებასაც შეეხო. როდესაც წილკნისა და ნეკრესის საეპისკოპოსო კათედრებს ახალი მწყემსები დასჭირდათ, ისე წილკნელი და აბიბოს ნეკრესელი ეპისკოპოსებად იქნენ დადგენილნი.
ამ მოვლენამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა, რადგან ასურელი მამების მისია უკვე არა მხოლოდ უდაბნოში მონასტრების შექმნით, არამედ საქართველოს ეკლესიის სამწყსო და საეპისკოპოსო მსახურებითაც გაგრძელდა.
წმინდა იოანეს განსაკუთრებით ახლო სულიერი კავშირი ჰქონდა თავის მოწაფეებთან. ისინი სხვადასხვა მხარეში მოღვაწეობდნენ, მაგრამ იგი კვლავ მათ სულიერ მამად რჩებოდა. საეკლესიო გადმოცემები აღწერს, როგორ სტუმრობდა მამა თავის მოწაფეებს, ამხნევებდა მათ და ლოცვით განამტკიცებდა.
მის ცხოვრებასთან არაერთი სასწაულებრივი მოვლენა არის დაკავშირებული. ერთ-ერთი ცნობილი გადმოცემით, მოწაფეებთან ყოფნისას წმინდა იოანემ ღვინით სავსე სასმისი აკურთხა, ხელი გაუშვა და სასმისი ჰაერში დარჩა. ეს შემთხვევა მისი სულიერი მადლის გამოვლინებად იქნა აღქმული.
ასევე არსებობს გადმოცემები სნეულთა განკურნებისა და სხვა სასწაულებრივი დახმარებების შესახებ. მაგრამ წმინდა იოანე საკუთარ თავს არასოდეს მიაწერდა სასწაულებს. იგი ადამიანებს შეახსენებდა, რომ ჭეშმარიტი მკურნალი და ყოველგვარი მადლის წყარო უფალი იესო ქრისტეა.
წმინდა იოანეს პიროვნებაში განსაკუთრებით გამოირჩეოდა სიმდაბლე. მიუხედავად იმისა, რომ იგი მრავალი ცნობილი მონაზვნის მოძღვარი და დიდი სულიერი საძმოს წინამძღვარი იყო, დიდებასა და ადამიანთა პატივისცემას გაურბოდა. მისთვის მონაზვნური ცხოვრება მუდმივ ბრძოლას ნიშნავდა საკუთარ ვნებებთან, ამპარტავნებასთან და ყოველგვარ მიწიერ მიჯაჭვულობასთან.
ზედაზნის მთაზე მისი ყოფა ამ შინაგანი არჩევანის საუკეთესო გამოხატულებად იქცა. მან ქალაქის კომფორტი, სიმდიდრე და ცნობილი სულიერი ცენტრების სიმშვიდე დატოვა და ცხოვრება კლდოვან, მკაცრ გარემოში აირჩია. მისთვის უდაბნო ადგილი იყო, სადაც ადამიანი საკუთარი გულის სიღრმეში ღმერთთან შეხვედრას ცდილობდა.
ხანგრძლივი მოღვაწეობის შემდეგ წმინდა იოანეს ეუწყა, რომ მისი ამქვეყნიური ცხოვრების დასასრული ახლოვდებოდა. მან შეკრიბა მოწაფეები და მათ უკანასკნელი დარიგებები მისცა. განსაკუთრებით მოუწოდა, რომ შეენარჩუნებინათ მორჩილება, მარხვა, სიფხიზლე, სიწმინდე და განუწყვეტელი ლოცვა.
წმინდა მამამ სთხოვა მოწაფეებს, სიკვდილის შემდეგ იმ მღვიმეში დაეკრძალათ, სადაც თვითონ მოღვაწეობდა. მისი სურვილი კიდევ ერთხელ გამოხატავდა მის სიმდაბლეს — მას არ სურდა განსაკუთრებული პატივით გამორჩეული საფლავი, არამედ იმავე ადგილას განსვენება, სადაც მთელი ცხოვრება ლოცვასა და ასკეტურ ღვაწლს ატარებდა.
წმინდა ზიარების მიღების შემდეგ იოანემ ლოცვით მიაბარა სული უფალს. მისი გარდაცვალება მის მიერ შექმნილი სულიერი მოძრაობის დასასრული არ ყოფილა. პირიქით, მისი მოწაფეები საქართველოს სხვადასხვა მხარეში აგრძელებდნენ იმ გზას, რომელიც მოძღვარმა ასწავლა.
წმინდა იოანე ზედაზნელის საფლავი დღემდე ზედაზნის მონასტერში მდებარეობს და მორწმუნეთა განსაკუთრებული თაყვანისცემის ადგილია. საუკუნეების განმავლობაში ადამიანები ადიოდნენ ზედაზნის მთაზე, რათა მის საფლავთან ელოცათ და წმინდანის მეოხება ეთხოვათ.
მისი უდიდესი მემკვიდრეობა მხოლოდ ზედაზნის მონასტერი არ არის. მისი ნამდვილი სულიერი მემკვიდრეობა არის მოწაფეთა მთელი თაობა, რომელმაც საქართველოს სხვადასხვა მხარეში მონასტრები დააარსა და ქართული ქრისტიანული კულტურის განვითარებას შეუწყო ხელი.
წმინდა იოანეს ღვაწლით განსაკუთრებით ნათლად ჩანს, რამდენად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ცამეტ ასურელ მამას საქართველოს მონაზვნური ცხოვრების ისტორიაში. მათი მოსვლის შემდეგ განმტკიცდა უდაბნოს მონაზვნობის ტრადიცია, შეიქმნა ახალი სავანეები და სხვადასხვა კუთხეში გაჩნდა სულიერი ცენტრები, რომლებიც შემდგომ საუკუნეებში კულტურის, განათლებისა და მწიგნობრობის ცენტრებადაც იქცა.
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა იოანე ზედაზნელსა და მის თორმეტ მოწაფეს 7 (20) მაისს იხსენიებს — ძველი და ახალი კალენდრის მიხედვით. ამ დღეს ეკლესია არა მხოლოდ ერთ წმინდანს, არამედ იმ დიდ სულიერ საძმოს იხსენებს, რომელმაც საქართველოს ქრისტიანულ ცხოვრებაზე საუკუნეების განმავლობაში წარუშლელი გავლენა მოახდინა.
დღესაც წმინდა იოანე ზედაზნელი ქართული მონაზვნობის ერთ-ერთ უდიდეს მამად რჩება. მისი ცხოვრება გვასწავლის, რომ ჭეშმარიტი სულიერი წინამძღოლობა მხოლოდ სიტყვებით არ იქმნება — იგი პირადი მაგალითით, მორჩილებით, ლოცვითა და საკუთარი ცხოვრების ღმერთისთვის მიძღვნით მიიღწევა.
მის მიერ აღზრდილი მოწაფეები საქართველოს სხვადასხვა მხარეში გაიფანტნენ, მაგრამ ყველგან თან წაიღეს ერთი სულიერი სკოლა — მკაცრი მონაზვნური ცხოვრება, ლოცვა, სიმდაბლე და ქრისტესადმი სრული ერთგულება. სწორედ ამიტომ წმინდა იოანე ზედაზნელი საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში დარჩა არა მხოლოდ როგორც ერთი დიდი ასკეტი, არამედ როგორც მამა, რომელმაც მთელი თაობა აღზარდა და ქართული მონაზვნობის მომავალზე უდიდესი გავლენა მოახდინა.
⛪ წმინდა იოანე ზედაზნელისა და მისი თორმეტი მოწაფის საგალობლები
🎵 ტროპარი
ჰკამკამებ უდაბნოსა, ნათობ ქართველთა უმეტეს მზისთუალისა, მამო მამათაო იოანე, მეოხ-იქმენ მათთვის, რომელნი პატივს სცემენ დღესასწაულსა შენსა და განათლდებიან.
🎵 კონდაკი
ასურით გამო მნათობად ქართლისად გამოსჩნდი და ათორმეტთა მამათა მამად იჩინე, ხოლო მადლთა სულისა წმინდისათა გვიწყაროებ და სასწაულთა სიმრვალითა განგვაბრწყინვებ, მამო წმინდაო იოანე, მოეც მშვიდობაი მთავრობასა და მხედრობასა ჩუ ენსა მორწმუნესა და ერნი მადიდებელნი შენნი, იხსნენ განსაცდელთაგან.
