✠ წმინდა მეფე დემეტრე თავდადებული — ერისთვის თავდადებული მეფე და მოწამე

წმინდა მეფე დემეტრე II თავდადებული საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი გამორჩეული მეფე და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანია. მისი ცხოვრება XIII საუკუნის საქართველოს ერთ-ერთ უმძიმეს პერიოდს დაემთხვა, როდესაც ქვეყანა მონღოლთა ბატონობის ქვეშ იმყოფებოდა და ქართველი მეფეები იძულებულნი იყვნენ რთულ პოლიტიკურ ვითარებაში ემართათ სახელმწიფო. დემეტრეს სახელი საქართველოს ისტორიაში სამუდამოდ დარჩა არა მხოლოდ როგორც მეფისა და მხედართმთავრის, არამედ როგორც მმართველისა, რომელმაც საბოლოოდ საკუთარი სიცოცხლე თავისი ერის გადასარჩენად დათმო.

დემეტრე II 1259 წელს დაიბადა. იგი საქართველოს მეფე დავით VII ულუსა და გვანცა დედოფლის ძე და წმინდა თამარ მეფის შვილთაშვილი იყო. მისი ბავშვობა თავიდანვე მძიმე განსაცდელებით აღინიშნა. დემეტრე ჯერ კიდევ მცირეწლოვანი იყო, როდესაც მონღოლებმა მისი დედა, გვანცა დედოფალი, სიკვდილით დასაჯეს. რამდენიმე წლის შემდეგ კი, დაახლოებით ათი წლის ასაკში, მან მამაც დაკარგა.

მომავალი მეფე ბავშვობიდანვე იზრდებოდა იმ ეპოქაში, როდესაც საქართველოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობა ძლიერ შეზღუდული იყო. მონღოლთა ილხანთა სახელმწიფო საქართველოს მეფეებისგან მორჩილებას, ხარკს და სამხედრო ლაშქრობებში მონაწილეობას მოითხოვდა. ასეთ ვითარებაში მეფობა მხოლოდ პატივი და ძალაუფლება კი არა, მუდმივი პოლიტიკური საფრთხე და მძიმე პასუხისმგებლობა იყო.

დავით VII ულუს გარდაცვალების შემდეგ ახალგაზრდა დემეტრე მონღოლთა ყაენის კარზე წარადგინეს მეფედ დასამტკიცებლად. დაახლოებით 1270 წელს დემეტრე II საქართველოს სამეფო ტახტზე ავიდა. ჯერ კიდევ ყმაწვილი მეფის გვერდით დიდი პოლიტიკური გავლენა ჰქონდა სადუნ მანკაბერდელს, რომელიც მონღოლთა კართან დაახლოებული ძლიერი ფეოდალი იყო.

საქართველოში დაბრუნებული დემეტრე საეკლესიო წესით აკურთხეს მეფედ. მას მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ქვეყანა ერგო — მრავალწლიანი ომებითა და მონღოლთა გადასახადებით დასუსტებული მოსახლეობა, დაცარიელებული ადგილები და სახელმწიფო, რომელსაც საკუთარი ინტერესების დაცვა ძლევამოსილი ილხანების მუდმივი ზეწოლის ქვეშ უხდებოდა.

მიუხედავად ახალგაზრდა ასაკისა, დემეტრე ცდილობდა ქვეყნის მდგომარეობის გაუმჯობესებას. საეკლესიო გადმოცემა და ქართული მატიანეები განსაკუთრებით აღნიშნავენ მის გულმოწყალებასა და ღარიბებისადმი სიყვარულს. მეფეს ჩვეულებად ჰქონია ღამით ქალაქში ფარულად გასვლა, რათა გაჭირვებულები, ობლები და დავრდომილები მოენახულებინა და მათთვის საკუთარი ხელით მიეცა მოწყალება.

დემეტრე ასევე ზრუნავდა ეკლესია-მონასტრებზე, აშენებდა და განაახლებდა ტაძრებს და ამაგრებდა ქვეყნისთვის მნიშვნელოვან ციხესიმაგრეებს. მის სახელთან განსაკუთრებით არის დაკავშირებული მეტეხის ღვთისმშობლის ტაძარი თბილისში. მეფემ ისნის სამეფო სასახლის ტერიტორიაზე მონასტერი განავითარა, შესწირა მას მამულები და მონაზვნებისთვის საჭირო პირობების შექმნაზე იზრუნა.

თუმცა დემეტრეს მეფობა მშვიდობიანი ვერ იქნებოდა. როგორც მონღოლთა ილხანებისადმი დამოკიდებული მეფე, იგი იძულებული იყო ქართველთა ჯარით მონაწილეობა მიეღო მათ სამხედრო ლაშქრობებში. ქართველები იბრძოდნენ ახლო აღმოსავლეთის სხვადასხვა მიმართულებით, მათ შორის ეგვიპტის მამლუქთა წინააღმდეგ გამართულ მძიმე ბრძოლებში.

დემეტრე თავადაც მონაწილეობდა ამ ლაშქრობებში და წყაროები მის დიდ სიმამაცეს აღნიშნავენ. მაგრამ უცხო ომებში ქართველთა მონაწილეობას მძიმე ფასი ჰქონდა — ათასობით მებრძოლი იღუპებოდა, ხოლო ისედაც დასუსტებული საქართველო კიდევ უფრო კარგავდა ადამიანურ და ეკონომიკურ რესურსებს.

დემეტრეს ცხოვრება მხოლოდ გამარჯვებებისა და სათნოებებისგან არ შედგებოდა. საქართველოს საეკლესიო ტრადიცია მის ცხოვრებაში არსებულ სულიერ დაცემასაც არ მალავს. რთულ პოლიტიკურ გარემოში მეფემ რამდენიმე ქორწინება იქონია. ერთ-ერთი მათგანი მონღოლ დიდებულთა წრესთან პოლიტიკური ურთიერთობით იყო განპირობებული, ხოლო მოგვიანებით დემეტრეს შეუყვარდა ბექა ჯაყელის ასული ნათელა, რომელიც ცოლად შეირთო. ნათელასგან დაიბადა მომავალი დიდი ქართველი მეფე გიორგი V ბრწყინვალე.

მეფის უწესო ქორწინებები ეკლესიის მკაცრი მხილების მიზეზი გახდა. მას ამხელდნენ ქართველი სასულიერო პირები, მათ შორის კათოლიკოსი ნიკოლოზი და ათონის მთიდან საქართველოში ჩამოსული ღირსი ბასილი. საეკლესიო თხრობა ამ მოვლენებს დემეტრეს ცხოვრების მნიშვნელოვან სულიერ განსაცდელად წარმოაჩენს.

ამით წმინდა დემეტრეს ცხოვრება განსაკუთრებით ადამიანური და ღრმა ხდება. ეკლესია მას არ წარმოგვიდგენს ადამიანად, რომელსაც არასოდეს შეუცოდავს. მისი ცხოვრების დასასრულში კი სწორედ საკუთარი სიცოცხლის შეგნებული მსხვერპლი, ერის სიყვარული და სიკვდილის წინ ქრისტიანული მზადყოფნა იქცა იმ უმაღლეს ღვაწლად, რომელმაც მისი სახელი საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში სამუდამოდ დაამკვიდრა.

XIII საუკუნის მიწურულს ილხანთა სახელმწიფოში მძიმე პოლიტიკური ბრძოლა დაიწყო. აბაღა ყაენის გარდაცვალების შემდეგ ძალაუფლებისთვის ბრძოლაში საბოლოოდ არღუნ ყაენი გაძლიერდა. მის კარზე ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი პირი იყო ვეზირი ბუღა, რომელთანაც დემეტრე ნათესაური და პოლიტიკური ურთიერთობით იყო დაკავშირებული.

1288 წელს არღუნის წინააღმდეგ შეთქმულება გამოაშკარავდა. ბუღა შეთქმულებაში დაადანაშაულეს და სიკვდილით დასაჯეს. მისი ნათესავები და პოლიტიკური მოკავშირეებიც დევნის ქვეშ აღმოჩნდნენ. დემეტრე, როგორც ბუღასთან დაახლოებული პირი, ყაენის კარზე დაიბარეს.

მეფემ კარგად იცოდა, რას შეიძლებოდა ნიშნავდეს ეს ბრძანება. მის წინაშე არჩევანი იდგა: გაქცეულიყო და მთიულეთის მიუვალ ადგილებში შეეფარებინა თავი, თუ გამოცხადებულიყო ყაენის წინაშე და საკუთარი სიცოცხლე საფრთხეში ჩაეგდო.

დემეტრემ შეკრიბა კათოლიკოსი, ეპისკოპოსები, მონასტერთა მამები და სამეფო დარბაზის წევრები. დიდებულები ურჩევდნენ, არ წასულიყო ურდოში და თავი უსაფრთხო ადგილას შეეფარებინა. სამხედრო წინააღმდეგობისა და მთებში გამაგრების შესაძლებლობაც არსებობდა.

მაგრამ მეფემ სხვა გზა აირჩია.

მან იცოდა, რომ მისი დაუმორჩილებლობის შემთხვევაში მონღოლთა რისხვა უბრალო მოსახლეობას დაატყდებოდა თავს. ქალაქები და სოფლები შეიძლებოდა დარბეულიყო, ეკლესიები განადგურებულიყო და უამრავი უდანაშაულო ადამიანი დაღუპულიყო.

სწორედ მაშინ გამოავლინა დემეტრემ ის თვისება, რომელმაც მას საუკუნო სახელი მისცა — თავდადება.

მეფემ განაცხადა, რომ საკუთარი სიცოცხლის გადარჩენას ვერ აირჩევდა, თუ ამის გამო მისი ხალხი დაიღუპებოდა. მისი გადაწყვეტილების არსი ერთ წინადადებაში გამოიხატა:

„მე დავსდებ სულსა ჩემსა ერისათვის ჩემისა.“

ეს გადაწყვეტილება ქრისტიანული მსხვერპლის შეგნებული არჩევანი იყო. დემეტრემ იცოდა, რომ ყაენთან წასვლა შეიძლებოდა სიკვდილით დასრულებულიყო, მაგრამ მაინც გადაწყვიტა საკუთარი თავი შეეწირა, რათა საქართველო ახალი დარბევისა და სისხლისღვრისგან დაეცვა.

კათოლიკოსმა აბრაჰამმა მეფის გადაწყვეტილებაში სახარებისეული სიყვარულის უმაღლესი გამოვლინება დაინახა — სიყვარული, როდესაც ადამიანი საკუთარ სიცოცხლეს მოყვასისთვის დებს.

დემეტრე ურდოსკენ გაემგზავრა. მას თან ახლდნენ კათოლიკოსი აბრაჰამი, მოსე მღვდელი, მისი ძე დავითი და ქართველი დიდებულები. გზაზე მეფე შეიპყრეს, ქონება ჩამოართვეს, ხელები შეუკრეს და ყაენის წინაშე პატიმარივით წარადგინეს.

გამოძიებისას დემეტრეს წინააღმდეგ შეთქმულებაში უშუალო მონაწილეობის დამადასტურებელი ბრალი ვერ აღმოაჩინეს. მიუხედავად ამისა, მის წინააღმდეგ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ხუტლუ-ბუღამ, სადუნ მანკაბერდელის ძემ, რომელმაც ყაენს დემეტრეს ნაცვლად სხვა მეფის დასმის შესაძლებლობა შესთავაზა.

საბოლოოდ დემეტრეს სიკვდილი გადაუწყვიტეს.

ქართველმა დიდებულებმა პატიმრობაში მყოფ მეფეს გაქცევაც შესთავაზეს. მას ჯერ კიდევ ჰქონდა სიცოცხლის გადარჩენის შესაძლებლობა, მაგრამ დემეტრემ მეორედაც უარი თქვა. იგი დარწმუნებული იყო, რომ მისი გაქცევის შემთხვევაში შურისძიება კვლავ უდანაშაულო ხალხზე გადავიდოდა.

ამგვარად, მისი თავდადება ერთი წამიერი გადაწყვეტილება არ ყოფილა. მან შეგნებულად აირჩია ეს გზა და მაშინაც არ შეცვალა გადაწყვეტილება, როდესაც სიკვდილი უკვე უშუალოდ მის წინაშე იდგა.

სიკვდილის განაჩენი წმინდა მეფემ ქრისტიანული სიმშვიდით მიიღო. გადმოცემის მიხედვით, მან ანუგეშა მასთან მისული ქართველები და თავისი მცირეწლოვანი შვილის, დავითის დაცვაც კი ხუტლუ-ბუღას სთხოვა — იმ ადამიანს, რომლის მოქმედებამაც მის დასჯაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა.

სიკვდილის წინ დემეტრემ ილოცა, წმინდა ზიარება მიიღო და საკუთარი სული ღმერთს შეავედრა.

1289 წლის 12 მარტს წმინდა მეფე დემეტრე II თავდადებულს თავი მოჰკვეთეს. იგი დაახლოებით ოცდაათი წლის იყო. ქართული საეკლესიო გადმოცემა მოგვითხრობს, რომ მისი აღსასრულის დროს მზე დაბნელდა და მოულოდნელი სიბნელე ჩამოწვა, რამაც იქ მყოფნი ძლიერ შეაშინა.

მეფის ცხედარს თავდაპირველად დარაჯობდნენ. მოგვიანებით კათოლიკოსმა აბრაჰამმა და მოსე მღვდელმა მისი წმინდა სხეული ფარულად გამოიხსნეს და ქართველთა დახმარებით სამშობლოში ჩამოასვენეს.

დემეტრე თავდადებული მცხეთაში, სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს, თავისი სამეფო წინაპრების განსასვენებელში.

მისი სიკვდილის შემდეგ ქართველმა ხალხმა მეფის უკანასკნელი გადაწყვეტილება განსაკუთრებული სიყვარულით შეინახა მეხსიერებაში. დემეტრე II ისტორიაში შევიდა სახელით „თავდადებული“ — მეფე, რომელმაც საკუთარი თავი და სიცოცხლე ერს შესწირა.

ეს სახელწოდება მხოლოდ გმირული სიკვდილის აღმნიშვნელი არ არის. სიტყვა „თავდადებული“ მის შემთხვევაში გამოხატავს შეგნებულ მსხვერპლს — საკუთარი სიცოცხლის დათმობას სხვათა გადასარჩენად. სწორედ ამიტომ დემეტრეს ისტორია ქართული ქრისტიანული მეფობის ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ მაგალითს წარმოადგენს.

საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ დემეტრე II წმინდანად შერაცხა და პატივს მიაგებს როგორც წმინდა მოწამე მეფე დემეტრე თავდადებულს. მისი სიწმინდის ცენტრში დგას ქრისტიანული სიყვარულის ის იდეალი, რომლის მიხედვითაც ადამიანის უდიდესი სიყვარული მოყვასისთვის საკუთარი სიცოცხლის გაღებაა.

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა მეფე დემეტრე თავდადებულის ხსენებას 12 მარტს (25 მარტს) აღნიშნავს — ძველი და ახალი კალენდრის მიხედვით.

დღეს დემეტრე თავდადებულის სახელი საქართველოსთვის ერთდროულად უკავშირდება მეფობას, ადამიანურ სისუსტეს, სინანულს, პასუხისმგებლობასა და საბოლოო მსხვერპლს. მისი ცხოვრება გვახსენებს, რომ წმინდანობა ყოველთვის უცოდველ ცხოვრებას არ ნიშნავს — ქრისტიანულ ტრადიციაში გადამწყვეტი შეიძლება გახდეს ადამიანის საბოლოო არჩევანი, სინანული და მზადყოფნა, საკუთარი თავი სხვათა სიყვარულისთვის გაიღოს.

დემეტრეს შეეძლო გაქცევა. შეეძლო საკუთარი სიცოცხლის გადარჩენა და ბრძოლისთვის მომზადება. მაგრამ მან იცოდა, რომ ამის საფასური შესაძლოა მისი ქვეშევრდომების სიცოცხლე ყოფილიყო. ამიტომ ახალგაზრდა მეფემ საკუთარი თავი აირჩია მსხვერპლად და არა თავისი ერი.

სწორედ ამ არჩევანმა მისცა მას სახელი, რომელიც რვა საუკუნის შემდეგაც ცოცხალია ქართულ ისტორიულ და საეკლესიო მეხსიერებაში — წმინდა მეფე დემეტრე თავდადებული.

⛪ წმინდა მეფე დემეტრე თავდადებულის საგალობლები

🎵 ტროპარი (ხმა IV)

სამეფოისა გვირგვინისა დამტევებელმან აღირჩიე სიკუდილი და დასთხიე რაი სისხლი შენი ხსნისათვის ერისა შენისა, ღმრთისა მიერ მოიღე წარუვალი გვირგვინი დიდებისაი, წმიდაო მოწამეო დემეტრე, და მეოხ ხარ ჩუენთვის მისა მიმართ, რაითა მოგვიტევოს შეცოდებანი ჩუენნი, და გვიხსნნეს ყოვლისაგან ბოროტისა.

🎵 კონდაკი (ხმა II)

ასპარეზი სიმხნისაი და მოსაგებელი უხრწნელისა ძლევისაი განიმზადა რაი შენთვის საღმრთოითა წინა-განგებითა, არა შეძრწუნდი შიშისაგან სიკუდილისა და შეურაცხ-ყავ რაი საწუთოი იგი დიდებაი, ძეებრივი გულმხურვალებითა დასდევ თავი შენი მამულისათვის და ერისა, რომლითა მიხვედ უკუდავებად, წმიდაო მეფეო დემეტრე, და განაბრწყინე ეკლესიაი ქართუელთაი.