სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი მელქისედეკ III — რწმენისა და ქართული სიტყვის მსახური

1952 წლის 5 აპრილს საქართველოს ეკლესიამ ახალ წინამძღვრად მიტროპოლიტი მელქისედეკი აირჩია. პატრიარქი კალისტრატე ცოტა ხნით ადრე გარდაცვლილიყო, ხოლო ეკლესიას კვლავ საბჭოთა სახელმწიფოს მკაცრი კონტროლის პირობებში უწევდა ცხოვრება. ახალი კათოლიკოს-პატრიარქის წინაშე მრავალი პრაქტიკული და სულიერი საზრუნავი იდგა. მას უნდა ეზრუნა ტაძრებზე, სასულიერო პირებსა და იმ ადამიანებზე, რომელთათვისაც ეკლესია რწმენისა და ქართული სულიერი მეხსიერების ადგილი რჩებოდა.

მელქისედეკ III, ერისკაცობაში მიხეილ გიორგის ძე ფხალაძე, 1872 წლის 2 ნოემბერს სიღნაღის მაზრის სოფელ ზემო ყანდაურაში დაიბადა. მისი ცხოვრების გზა სასულიერო განათლებას ადრეული წლებიდან დაუკავშირდა. სწავლობდა თელავის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ კი თბილისის სასულიერო სემინარიაში, რომელიც 1896 წელს დაამთავრა.

თბილისში სწავლის დროს ძველ ბერძნულ ენასა და სიბრძნისმეტყველებას ეუფლებოდა. განათლების გაგრძელების სურვილმა ყაზანის სასულიერო აკადემიაში მიიყვანა. 1900 წელს აკადემია დაამთავრა და ღვთისმეტყველების კანდიდატის სამეცნიერო წოდება მიიღო. ეს ცოდნა მხოლოდ მის პირად მიღწევად არ დარჩენილა: მან მასწავლებლობა დაიწყო და მრავალი წელი ახალგაზრდების განათლებას მიუძღვნა.

თბილისის სემინარია და ყაზანის აკადემია ერთმანეთისგან განსხვავებულ გარემოში მდებარეობდა, მაგრამ ორივეგან მისთვის ცენტრალური ადგილი სწავლას ეკავა. მოგვიანებით მისი ინტერესები სასულიერო საგნებს გასცდა და ისტორიულ ტექსტებსაც შეეხო. ამიტომ მისი ბიოგრაფიის დასაწყისში მხოლოდ მომავალი პატრიარქი კი არ ჩანს, არამედ ადამიანი, რომელმაც ცოდნის შეძენა და გაზიარება ცხოვრების საქმედ აქცია.

ჯერ ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში მუშაობდა, შემდეგ კი რუსეთის იმპერიის სხვადასხვა ქალაქის სასულიერო სასწავლებლებში ასწავლიდა. მასწავლებლის საქმე მის ბიოგრაფიაში შემთხვევითი მონაკვეთი არ ყოფილა. იმ წლებში, როდესაც მომავალი სასულიერო პირები გზას ირჩევდნენ, მიხეილი მათ ცოდნას უზიარებდა. მოგვიანებით, უკვე ეკლესიის წინამძღვრად დადგომისას, ეს გამოცდილება მისი ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი იქნებოდა.

1915 წელს მიხეილ ფხალაძე მღვდლად აკურთხეს. 1917 წლიდან გორის სასულიერო სასწავლებელში მსახურობდა. იმავე წელს საქართველოს ეკლესიამ ავტოკეფალია აღადგინა. ამ ისტორიული მოვლენის შემდეგ სასულიერო პირთა წინაშე საკუთარი ეკლესიის ცხოვრების მოწყობის ამოცანა დადგა. მიხეილიც ამ გარდამავალ წლებში განაგრძობდა მსახურებას.

1918 წელს მას დეკანოზის ხარისხი მიენიჭა. იმხანად საქართველოს ეკლესია ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ საკუთარი ცხოვრების მოწყობას ცდილობდა, ხოლო ქვეყნის პოლიტიკური მომავალი ჯერ კიდევ გაურკვეველი იყო. მიხეილის მსახურება ამ მოვლენების ფონზე მიმდინარეობდა. მალე საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებამ ეკლესიის წინაშე ახალი დაბრკოლებები წარმოშვა, რომლებთან გამკლავებაც სასულიერო პირებს მრავალი წლის განმავლობაში მოუწიათ.

1922–1924 წლებში იგი თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარში მღვდლად მსახურობდა. ამ ტაძარში ლოცვა მისთვის მხოლოდ ყოველდღიური მოვალეობა არ იყო: აქ ახლოდან ხედავდა ეკლესიის ცხოვრებას, მრევლის საჭიროებებსა და იმ ცვლილებებს, რომლებიც მომავალ წლებში კიდევ უფრო მძიმედ შეეხებოდა სასულიერო პირებს. ისტორიული გარემო რთულდებოდა, მისი მსახურება კი გრძელდებოდა.

1925 წელს ბერად აღიკვეცა და მელქისედეკი ეწოდა. იმავე წლის ოქტომბერში ალავერდის ეპისკოპოსის ხარისხში აიყვანეს. 1927 წელს ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის მართვა დაევალა.

1928 წელს იგი წილკნის ეპისკოპოსად გადაიყვანეს. მოგვიანებით თბილისის ფერისცვალების მონასტერში მსახურობდა. ეს ცვლილებები მისი პირადი გზის დეტალებია, მაგრამ იმავდროულად გვიჩვენებს, როგორ უწევდა ეკლესიას საკუთარი ძალების გადანაწილება. მღვდელმთავარს სხვადასხვა ადგილას მსახურება ევალებოდა, მაშინ როცა ტაძრებისა და სასულიერო პირთა შესაძლებლობები შეზღუდული იყო.

ამ წლების ჩამოთვლა მარტივია, მაგრამ ყოველი ახალი ადგილი ადამიანებსა და ახალ პასუხისმგებლობას ნიშნავდა. ეპისკოპოსს უნდა ეზრუნა სამღვდელოებაზე, ტაძრებსა და მრევლზე მაშინ, როდესაც ეკლესიას თავისუფლად მოქმედების შესაძლებლობა სულ უფრო ნაკლებად ჰქონდა. მელქისედეკის ცხოვრება ერთი ქალაქისა თუ ერთი ტაძრის საზღვრებში აღარ ეტეოდა.

1935 წელს მას მიტროპოლიტის წოდება მიენიჭა და კვლავ ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის მმართველად დაინიშნა. 1944 წელს თბილისის დიდუბის ღვთისმშობლის შობის ტაძრის წინამძღვრობა და ურბნისის ეპარქიის მართვა დაევალა. მის უკან უკვე ათწლეულების პედაგოგიური და სასულიერო გამოცდილება იდგა; წინ კი კიდევ ერთი, განსაკუთრებით მძიმე პასუხისმგებლობა ელოდა.

1952 წლის 5 აპრილს, პატრიარქ კალისტრატეს გარდაცვალების შემდეგ, საქართველოს IX საეკლესიო კრებამ მიტროპოლიტი მელქისედეკი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია. იგი ეკლესიის სათავეში ხანდაზმულ ასაკში დადგა, თუმცა ახალი მოვალეობა მაინც მთელი ძალით უნდა ეტვირთა. საპატრიარქო ტახტი იმ ეპოქაში სიმშვიდესა და გარანტირებულ შესაძლებლობებს არ ნიშნავდა.

საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში ეკლესიის მოქმედების სივრცე შეზღუდული იყო. ტაძრების მდგომარეობა, სასულიერო პირთა მსახურება და მრევლის საეკლესიო ცხოვრება მრავალ დაბრკოლებას აწყდებოდა. ასეთ გარემოში წინამძღვარს ყოველდღიური საკითხების გადაწყვეტაც უხდებოდა და იმის დაცვაც, რაც საქართველოს ეკლესიას საუკუნეების განმავლობაში გადაეცა.

მისი პატრიარქობისას ეკლესიას ერთდროულად უწევდა მიმდინარე საჭიროებებზე ზრუნვა და ისტორიული მემკვიდრეობის შენარჩუნება. სწორედ ამიტომ ტაძრის, ქართული გალობისა და წმინდანთა ნაწილების შესახებ გადაწყვეტილებები ერთმანეთისგან განცალკევებით არ უნდა წავიკითხოთ. თითოეული მათგანი ეხებოდა კითხვას, როგორ გაგრძელდებოდა ეკლესიის ცხოვრება გარემოში, სადაც მას თავისუფლად მოქმედება არ შეეძლო.

მელქისედეკ III-ის სახელს ბოდბეში წმინდა ნინოს საფლავის ეკლესიის აღდგენა-განახლება უკავშირდება. ეს ადგილი საქართველოს ქრისტიანული ისტორიისთვის განსაკუთრებით ძვირფასია. მისთვის ზრუნვა მხოლოდ შენობის მოწესრიგება არ ყოფილა: ეს იყო იმ სიწმინდის პატივისცემა, რომელსაც მრავალი თაობა წმინდა ნინოს სახელთან აკავშირებდა.

მის სახელთან არის დაკავშირებული წმინდა დავითისა და კონსტანტინეს ნაწილების მუზეუმიდან მოწამეთაში გადასვენებაც. ისტორიული სიწმინდეებისთვის საეკლესიო სივრცეში ადგილის დაბრუნებას იმდროინდელ პირობებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა. ამ მოვლენაში კარგად ჩანს მელქისედეკის პატრიარქობის ერთ-ერთი მთავარი საზრუნავი: წარსულის მემკვიდრეობა კვლავ ეკლესიის ცოცხალი ცხოვრების ნაწილად დარჩენილიყო.

თბილისის სიონში, ხანგრძლივი შეწყვეტის შემდეგ, კვლავ დამკვიდრდა ქართული წირვა-ლოცვა და ქართული გალობა. როცა ტაძარში მშობლიურ ენაზე ლოცვა ისმის, ეს მხოლოდ ენის საკითხი არ არის. სიტყვა და გალობა ადამიანებს იმ სარწმუნოებასთან აკავშირებს, რომელიც წინაპრებისგან მიიღეს. მელქისედეკ III-ის დროს ამ ხმას სიონში კვლავ განსაკუთრებული ადგილი მიენიჭა.

იგი მხოლოდ ეკლესიის ადმინისტრაციულ საქმეებზე არ ზრუნავდა. მისმა განათლებამ და ინტერესებმა მრავალი სფერო მოიცვა: ღვთისმეტყველება, ფილოსოფია, ისტორია, ენათმეცნიერება და ლიტურგიკა. მისი ხელნაწერები ამ მრავალმხრივ ინტერესს მოწმობს. ბერძნულიდან თარგმნა ჰეროდოტეს „ისტორია“ და არიანეს „ევქსინის ზღვის გარშემო მოგზაურობა“.

მისი მემკვიდრეობის ნაწილი ხელნაწერებშიც დარჩა. წიგნთან ურთიერთობა მას ახალგაზრდობიდან ჰქონდა, ხოლო პატრიარქობის წლებშიც განაგრძობდა ფიქრს საეკლესიო და ისტორიულ საკითხებზე. ეს მხარე მნიშვნელოვანია იმ ადამიანის გასაცნობად, რომელსაც ხშირად მხოლოდ საპატრიარქო ტახტთან ვაკავშირებთ.

სასულიერო და სამეცნიერო საქმიანობის ერთ ადამიანში თავმოყრა მის ცხოვრებას განსაკუთრებულ სახეს აძლევს. ახალგაზრდობაში მიღებული ცოდნა ცხოვრების ბოლომდე გაჰყვა. მასწავლებელი, მღვდელი, ეპისკოპოსი და პატრიარქი სხვადასხვა მსახურებაა, მაგრამ მის გზაზე ისინი ერთმანეთისგან მოწყვეტილი არ ყოფილა: თითოეულს საფუძვლად სწავლა, შრომა და ეკლესიისადმი პასუხისმგებლობა ედო.

მელქისედეკ III-ის პატრიარქობა რვა წელზე ნაკლებხანს გაგრძელდა, 1952 წლის აპრილიდან 1960 წლის იანვრამდე. ეს ხანგრძლივი პერიოდი არ იყო, თუმცა იმ დროის სირთულეების გათვალისწინებით თითოეულ გადაწყვეტილებას თავისი წონა ჰქონდა. ეკლესიის ისტორია მხოლოდ დიდი მოვლენებით არ იქმნება. ზოგჯერ მისი გაგრძელება ნიშნავს იმას, რომ ტაძარში კვლავ აღევლინება ლოცვა, სიწმინდეს კვლავ მიაგებენ პატივს და მომავალ თაობას წარსულის ცოდნა გადაეცემა.

1960 წლის 10 იანვარს მელქისედეკ III თბილისში გარდაიცვალა. იგი სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს. მის შემდეგ საქართველოს ეკლესიის წინამძღვრად მიტროპოლიტი ეფრემი აირჩიეს, რომელსაც ასევე რთულ ეპოქაში მოუწია მსახურება.

მელქისედეკ III-ის ცხოვრებას თუ მხოლოდ პატრიარქობის წლებით შევაფასებთ, მის ხანგრძლივ გზას ვერ დავინახავთ. ზემო ყანდაურიდან თბილისის სიონამდე მან გაიარა სწავლა, მასწავლებლობა, სამღვდელო და სამღვდელმთავრო მსახურება. სხვადასხვა ადგილას და სხვადასხვა დროს ერთი საქმე გრძელდებოდა: ეკლესიისა და ადამიანებისთვის მსახურება.

მისი სახელი გვახსენებს, რომ ისტორიის მძიმე წლებში რწმენის შენარჩუნება ხშირად ყოველდღიური, მოთმინებით შესრულებული შრომაა. მელქისედეკ III სწორედ ასეთ გზას გაჰყვა. მან ზრუნვა დაუთმო ტაძრებს, ქართულ ლოცვას, სიწმინდეებსა და განათლებას — იმას, რაც ერთი ადამიანის სიცოცხლეზე დიდხანს რჩება და შემდეგ თაობას გადაეცემა.