პატრიარქი ლეონიდე, თავისუფლების გარიჟრაჟზე აღვლენილი ლოცვა

საქართველოს ისტორიაში არის წლები, როდესაც სიხარული და განსაცდელი ერთმანეთის გვერდით დგას. ამ დროს პატრიარქ ლეონიდეს გზა ქართული ეკლესიის თავისუფლების აღდგენას, განათლების დაცვასა და სამშობლოს დამოუკიდებლობის მძიმე გამოცდას დაუკავშირდა. მისი ცხოვრება გვახსენებს, რომ სულიერი მსახურება მხოლოდ ტაძრის კედლებში არ ეტევა: იგი იწყება ადამიანის გულში და გრძელდება იქ, სადაც ერს საკუთარი ხმის შენარჩუნება სჭირდება.

ლეონიდე, ერისკაცობაში ლონგინოზ სოლომონის ძე ოქროპირიძე, დაიბადა 1861 წლის 15 თებერვალს, გორის მაზრის სოფელ დისევში. მისი აღზრდისათვის მნიშვნელობა ჰქონდა ბიძას, ეპისკოპოს ალექსანდრე ოქროპირიძეს. ლონგინოზი მის გვერდით ეცნობოდა საეკლესიო ცხოვრებას, სწავლას და იმ პასუხისმგებლობას, რომელიც სასულიერო პირს საზოგადოების წინაშე აკისრია. ბიძის მზრუნველობამ მის არჩევანზე იმოქმედა.

სასულიერო განათლება მან საქართველოში დაიწყო, შემდეგ სტავროპოლის სემინარიაში განაგრძო. 1884 წელს კიევის სასულიერო აკადემიაში შევიდა და 1888 წელს ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით დაამთავრა. სწავლამ მისცა შესაძლებლობა, ეკლესიის ისტორია და კანონიკური საკითხები საფუძვლიანად შეესწავლა. მოგვიანებით სწორედ ეს ცოდნა დაეხმარა საქართველოს ეკლესიის უფლებების დასაბუთებაში, როდესაც ეროვნული სურვილის გამოთქმა საკმარისი აღარ იყო და ისტორიული არგუმენტები სჭირდებოდა.

1887 წელს ლონგინოზი ბერად აღიკვეცა და ლეონიდე ეწოდა. იმავე წელს ბერდიაკვნად აკურთხეს, ხოლო 1888 წელს მღვდელმონაზონი გახდა. სამშობლოში დაბრუნებულმა მოღვაწეობა განათლებასა და სამისიონერო საქმიანობას დაუკავშირა. მუშაობდა საეკლესიო სკოლების ზედამხედველად, ზრუნავდა სწავლების განვითარებაზე ფშავში, ხევსურეთში, მთიულეთში, გუდამაყარსა და საინგილოში. მისთვის წიგნი და სარწმუნოება ერთობლივად ემსახურებოდა ადამიანის განათლებას, თუმცა ეს საქმიანობა იმპერიული მმართველობის რთულ გარემოში მიმდინარეობდა.

მონასტრული მსახურების გზაზე ლეონიდე ზედაზნისა და ხირსის მონასტრებს ხელმძღვანელობდა, შემდეგ დავითგარეჯის ნათლისმცემლის მონასტრის წინამძღვარი გახდა. მონაწილეობდა საეკლესიო მმართველობაში და საღვთო წიგნების შესწორების საქმეში. ამ შრომას ეკლესიის ყოველდღიური ცხოვრებისათვის არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა. ქართული ტექსტის სიზუსტე, სასწავლო საქმის გამართვა და სამონასტრო ცხოვრების მოვლა იმ საფუძველს ქმნიდა, რომელზეც შემდგომი განახლება უნდა დამყარებულიყო.

1898 წლის 19 აპრილს თბილისის სიონის ტაძარში ლეონიდე გორის ეპისკოპოსად აკურთხეს. 1900 წელს იმერეთის ეპარქიის ხელმძღვანელობა დაეკისრა, ხოლო 1908 წლიდან გურიისა და სამეგრელოს ეპისკოპოსი იყო. ეპარქიებში მოგზაურობდა, ეცნობოდა ტაძრებისა და სკოლების მდგომარეობას, ზრუნავდა მათი საქმიანობის გაუმჯობესებაზე. მისი მსახურება მოიცავდა არა მხოლოდ ღვთისმსახურებას, არამედ იმ პრაქტიკულ საკითხებსაც, რომელთა გადაწყვეტის გარეშე მრევლის სულიერი ცხოვრება ძნელად ვითარდებოდა.

განსაკუთრებული ადგილი მის მოღვაწეობაში ქართულ ენასა და საეკლესიო გალობას ეკავა. ლეონიდე ეწინააღმდეგებოდა განათლების რუსიფიკაციას და მხარს უჭერდა მშობლიური ენის სწავლებას. ქართული გალობის შენარჩუნება მისთვის ეკლესიის ცოცხალი მეხსიერების დაცვასაც ნიშნავდა. ამავე დროს, ავტოკეფალიის საკითხზე აქვეყნებდა წერილებსა და ისტორიულ მსჯელობებს. იგი ცდილობდა დაესაბუთებინა, რომ საკუთარი ეკლესიის მართვის უფლება საქართველოს ისტორიულ და კანონიკურ მემკვიდრეობას ეკუთვნოდა.

1906 წელს სანქტპეტერბურგში გამართულ წინასაეკლესიო განხილვებში ლეონიდე საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას იცავდა. ეს ბრძოლა ხანგრძლივი იყო და წინააღმდეგობას აწყდებოდა. რუსეთის საეკლესიო ხელისუფლებასთან უთანხმოება მხოლოდ ადმინისტრაციულ მოწყობას არ ეხებოდა: საკითხი მოიცავდა ისტორიული უსამართლობის შეფასებას, ეროვნულ ენას და ეკლესიის თვითმმართველობას. ლეონიდე ამ მოძრაობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მონაწილე გახდა, თუმცა აღდგენა მრავალი სასულიერო და საერო მოღვაწის ერთობლივი ძალისხმევის შედეგი იყო.

1917 წლის 12 მარტს, ძველი სტილით, სვეტიცხოველში საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა გამოცხადდა. გადაწყვეტილება შეკრებილ საზოგადოებას ლეონიდემ აუწყა და ეკლესიის დროებით მმართველობას ჩაუდგა სათავეში. საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ ქართულ ეკლესიას საკუთარი მართვის აღდგენის შესაძლებლობა მიეცა. საჭირო იყო ეპარქიების მოწყობა, კრების მომზადება, სამღვდელოების გაერთიანება და სხვა ეკლესიებთან ურთიერთობის განსაზღვრა.

იმავე წლის სექტემბერში საეკლესიო კრებამ კათოლიკოს-პატრიარქად კირიონ II აირჩია. ლეონიდე, რომელიც თავადაც კანდიდატი იყო, თბილისის მიტროპოლიტად აგრძელებდა მსახურებას. აღდგენილი ეკლესიის შიგნით არსებობდა დაძაბულობა და პიროვნული დაპირისპირებებიც. ამ პერიოდის აღწერისას ერთიანობის მხოლოდ იდეალური სურათის შექმნა ისტორიულ სიმართლეს დააკნინებდა. თავისუფლების დაბრუნება ყველა უთანხმოების დასრულებას არ ნიშნავდა; ეკლესიას საკუთარი შინაგანი სირთულეების გადალახვაც სჭირდებოდა.

1918 წლის ივნისში კირიონ II მარტყოფის მონასტერში გარდაცვლილი იპოვეს. მისი სიკვდილის გარემოებები დღემდე განხილვის საგანია და დაუდასტურებელი ბრალდებები დადგენილ ფაქტებად ვერ ჩაითვლება. ამ ტრაგედიის შემდეგ ეკლესიის ხელმძღვანელობის პასუხისმგებლობა ლეონიდემ იტვირთა. 1918 წლის ნოემბერში საკათოლიკოსო საბჭომ იგი კათოლიკოს-პატრიარქად დაამტკიცა, ხოლო 1919 წლის 23 თებერვალს სვეტიცხოველში მისი აღსაყდრება გაიმართა. ამიტომ მისი წინამძღვრობა ხშირად 1918 წლიდან ითვლება, აღსაყდრება კი მოგვიანებით მოხდა.

ახლად დამოუკიდებელ საქართველოში პატრიარქს ურთიერთობა სოციალდემოკრატიულ ხელისუფლებასთანაც უნდა განესაზღვრა. ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნა, განათლების საკითხები და ეკლესიის მატერიალური მდგომარეობა უთანხმოებას იწვევდა. ლეონიდე მთავრობის ზოგი გადაწყვეტილების მიმართ კრიტიკული იყო. მისთვის დამოუკიდებელი სახელმწიფო დიდი ისტორიული მიღწევა გახლდათ, თუმცა ეს არ გულისხმობდა ხელისუფლების ყოველი ნაბიჯის მოწონებას. სამშობლოსადმი ერთგულებას იგი ეკლესიის უფლებებისა და სულიერი ცხოვრების დაცვის აუცილებლობას უკავშირებდა.

საერთაშორისო საეკლესიო ურთიერთობებში გამოწვევად ავტოკეფალიის აღიარება რჩებოდა. 1919 წელს რუსეთის პატრიარქ ტიხონისადმი გაგზავნილ წერილში ლეონიდე საქართველოს ეკლესიის ისტორიულ უფლებებს იცავდა და 1811 წელს ავტოკეფალიის გაუქმების კანონიერებას უარყოფდა. ცდილობდა სხვა ქრისტიანულ ცენტრებთან კავშირების აღდგენასაც. ეს მცდელობები მის სიცოცხლეში საყოველთაო აღიარებით არ დასრულებულა. აღდგენილი ეკლესია ჯერ კიდევ რთულ საერთაშორისო მდგომარეობაში იმყოფებოდა და საკუთარი ადგილის დასამკვიდრებლად იბრძოდა.

მის ქადაგებებში თავისუფლება ადამიანის ზნეობრივ პასუხისმგებლობას უკავშირდებოდა. პატრიარქი ყურადღებას ამახვილებდა ერთმანეთის ღირსების პატივისცემაზე, თავშეკავებასა და მოყვასის მსახურებაზე. ამ აზრში თავისუფლება მხოლოდ პოლიტიკური მდგომარეობა აღარ არის: იგი ყოველდღიურ ურთიერთობაშიც უნდა გამოჩნდეს. სხვათა ტკივილის უგულებელყოფა, ძალადობა და შეუწყნარებლობა თავისუფლების შინაარსს აცარიელებს. მისი სულიერი მოწოდების ეს მხარე დღესაც გასაგებია, რადგან ეროვნული ცხოვრების სიმტკიცე ადამიანებს შორის ნდობასაც ეყრდნობა.

1921 წლის თებერვალში საბჭოთა რუსეთის ჯარები საქართველოში შემოვიდნენ და თბილისი დაიკავეს. დამოუკიდებლობის დაკარგვამ ეკლესიას ახალი განსაცდელი მოუტანა. ლეონიდე დროებით ქუთაისში გადავიდა, შემდეგ თბილისში დაბრუნდა. ახალი ხელისუფლების პირობებში დაიწყო საეკლესიო ქონების ჩამორთმევა და ეკლესიის საქმიანობის შეზღუდვა. პატრიარქის ცხოვრების უკანასკნელი თვეები უკვე იმ გარემოში მიმდინარეობდა, სადაც ახლახან აღდგენილ თავისუფლებას არსებობისათვის ბრძოლა უნდა გაეგრძელებინა.

ლეონიდე 1921 წლის 11 ივნისს თბილისში გარდაიცვალა. გავრცელებული ისტორიული ცნობით, სიკვდილის მიზეზი ქოლერა იყო. წყლის შესახებ მოგონება, რომლის მიხედვითაც მან მრევლისაგან განსხვავებული პირობებით სარგებლობა არ ისურვა, მის შესახებ შემონახული მემუარული გადმოცემაა. ეს ამბავი შეიძლება მისი თანაგრძნობის გამოხატულებად წავიკითხოთ, მაგრამ ლეგენდად გამდიდრება საჭირო არ არის. პატრიარქი თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს; მისი მემკვიდრე ამბროსი ხელაია გახდა.

ლეონიდეს ხანმოკლე წინამძღვრობაში საქართველოს თავისუფლების იმედიც აირეკლა და მისი დაკარგვის ტკივილიც. მან ვერ მოასწრო ყველა მიზნის მიღწევა, მაგრამ ავტოკეფალიის აღდგენასა და დაცვაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა. მისი ხსოვნა რჩება განათლების, ქართული ენისა და პასუხისმგებლიანი სულიერი მსახურების ისტორიაში. სიონის სიჩუმეში მისი ცხოვრების გახსენება გვაბრუნებს კითხვასთან, რომელსაც ყოველი თაობა თავიდან პასუხობს: როგორ შევინარჩუნოთ რწმენა და ღირსება, როდესაც დრო ჩვენს სიმტკიცეს ცდის.