პატრიარქი კირიონ II, დაბრუნებული თავისუფლების პირველი მწყემსი

საუკუნეზე მეტი ხნის დუმილის შემდეგ საქართველოს ეკლესიამ საკუთარი წინამძღოლი კვლავ აირჩია. ამ ისტორიულ ზღვარზე იდგა კირიონ II, მეცნიერი, პედაგოგი და დევნილი მღვდელმთავარი, რომლის ცხოვრებაში სამშობლოს სიყვარული რწმენას შეერწყა. მისი პატრიარქობა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მაგრამ მის უკან იდგა ათწლეულების შრომა, დანაკარგი და მოლოდინი. იგი დაბრუნდა ქვეყანაში, რომელსაც თავისუფლება ახლახან დაებრუნებინა ეკლესიისათვის და რომელიც სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის ზღურბლზეც იდგა.

კირიონ II, ერისკაცობაში გიორგი იერონიმეს ძე საძაგლიშვილი, დაიბადა 1855 წლის 10 ნოემბერს, გორის მაზრის სოფელ ქვემო ნიქოზში, სასულიერო პირის ოჯახში. ბავშვობის გარემო მას ეკლესიის ცხოვრებას აზიარებდა. განათლება ანანურის მონასტერთან არსებულ სკოლაში დაიწყო, შემდეგ გორის სასულიერო სასწავლებელში გააგრძელა.

1876 წელს გიორგიმ თბილისის სასულიერო სემინარია დაამთავრა და სწავლა კიევის სასულიერო აკადემიაში განაგრძო. 1880 წელს ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხი მიიღო. აკადემიაში მიღებული განათლება მოიცავდა როგორც თეოლოგიას, ისე ისტორიასთან დაკავშირებულ დისციპლინებს. ამის შემდეგ ოდესის სასულიერო სემინარიაში ინსპექტორის თანაშემწედ მუშაობდა. სამშობლოში დაბრუნებამდე დაგროვილი ცოდნა მოგვიანებით ქართულ სასწავლო საქმესა და საეკლესიო ისტორიის კვლევას მოახმარა.

1883 წელს გიორგი საქართველოში დაბრუნდა. დროდადრო მუშაობდა თელავის, გორის, ქუთაისისა და თბილისის სასულიერო სასწავლებლებში. პედაგოგიური საქმიანობა მისთვის მხოლოდ თანამდებობრივი მოვალეობა არ ყოფილა: ზრუნავდა სკოლების გახსნაზე, წიგნების ხელმისაწვდომობასა და ახალგაზრდების განათლებაზე. მის საქმიანობას უკავშირდება საქართველოს მთიანეთში სამრევლო სკოლების დაარსება.

მასწავლებლობასთან ერთად გიორგი საძაგლიშვილი მეცნიერულ საქმიანობას ეწეოდა. ქართულ და რუსულ გამოცემებში აქვეყნებდა წერილებს საქართველოს ეკლესიის ისტორიაზე, ლიტერატურასა და ხალხურ სიტყვიერებაზე. იყენებდა ფსევდონიმებსაც, მათ შორის ივერიელსა და ნიქოზელს. მისი ინტერესები ფართო იყო: ძველი ხელნაწერები, მონეტები, ტაძრების წარწერები და ისტორიული საბუთები მისთვის წარსულის შესწავლის წყაროს წარმოადგენდა. ამ მასალების მოძიება მომავალ თაობებს დავიწყებისაგან გადარჩენილ მემკვიდრეობას უნარჩუნებდა.

1896 წელს მის ცხოვრებაში მძიმე ოჯახური ტრაგედია დატრიალდა: გარდაეცვალა მეუღლე და შვილი. იმავე წელს ბერად აღიკვეცა და კირიონი ეწოდა. მონასტრული ცხოვრების არჩევანი ამ დანაკარგის შემდეგ გაკეთებული პირადი გადაწყვეტილება იყო. ქვათახევის მონასტრის წინამძღვრად დანიშნულმა კვლევითი საქმიანობა განაგრძო და ხელნაწერთა დაცვაზეც იზრუნა.

1898 წელს კირიონი ალავერდის ეპისკოპოსად აკურთხეს. ზრუნავდა ალავერდის ტაძრის შეკეთებაზე, კახეთის საეკლესიო სიძველეთა შესწავლასა და მათ დაცვაზე. 1901 წელს გორის ეპისკოპოსი გახდა. სკოლები, ბიბლიოთეკები და სამკითხველოები მის პრაქტიკულ საქმიანობაში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდა. მღვდელმთავრის მსახურება მისთვის მრევლის განათლებასაც მოიცავდა, რადგან ეკლესიის ისტორიისა და მშობლიური ენის ცოდნა ეროვნული თვითშეგნების შენარჩუნებას ემსახურებოდა.

კირიონი თანამშრომლობდა საეკლესიო მუზეუმთან და ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან. მათ საცავებს გადასცემდა მოძიებულ ხელნაწერებსა და სიძველეებს. ხელი შეუწყო კორიდეთის ოთხთავის მეცნიერულ შესწავლასაც. ქართველ ახალგაზრდებს განათლების მიღებაში მატერიალურად ეხმარებოდა. მისთვის წარსულის დაცვა და მომავლის მომზადება ერთი საქმის ორი მხარე იყო: ძველი წიგნის გადარჩენას აზრი ეძლეოდა მაშინაც, როდესაც ახალი თაობა მის წაკითხვასა და გაგებას შეძლებდა.

მისი საზოგადოებრივი საქმიანობის უმთავრეს მიმართულებად საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა იქცა. 1811 წელს გაუქმებული თვითმმართველობის დაბრუნებას იგი ისტორიული და კანონიკური არგუმენტებით მოითხოვდა. 1906 წელს სანქტპეტერბურგში გამართულ განხილვებში მონაწილეობდა და ქართული ეკლესიის უფლებებს იცავდა. ამ მოძრაობაში მარტო არ ყოფილა: ლეონიდე ოქროპირიძესა და სხვა თანამოაზრეებთან ერთად საერთო მიზნისათვის მუშაობდა. ავტოკეფალია მისთვის ეკლესიის საკუთარი პასუხისმგებლობით მართვას ნიშნავდა.

რუსეთის იმპერიის საერო და საეკლესიო ხელისუფლებასთან დაპირისპირებამ მის ცხოვრებას ხშირი გადაყვანები და შეზღუდვები მოუტანა. მსახურობდა საქართველოს გარეთ სხვადასხვა ეპარქიაში; ხნით სოხუმის კათედრასაც ხელმძღვანელობდა. მშობლიური გარემოდან მოშორება მის საქმიანობას ართულებდა, მაგრამ საქართველოს ისტორიით დაინტერესება არ შეუწყვეტია. წერილებით ინარჩუნებდა კავშირს თანამოაზრეებთან, მუშაობდა ნაშრომებზე და კვლავ ეძებდა ქართულ კულტურასთან დაკავშირებულ ისტორიულ კვალს.

1908 წელს თბილისში ეგზარქოს ნიკონის მკვლელობის შემდეგ ავტოკეფალიის მომხრეების წინააღმდეგ ბრალდებები გაძლიერდა. კირიონსაც დაუკავშირეს ეს დანაშაული, თუმცა მის მონაწილეობაზე ბრალდება დადასტურებულ ფაქტად ვერ ჩაითვლება. მას ჩამოართვეს საეკლესიო მმართველობის შესაძლებლობა და მკაცრი ზედამხედველობის ქვეშ მოაქციეს. სანაქსარის მონასტერსა და შემდგომ ხერსონში გატარებული წლები მისი ცხოვრების მძიმე მონაკვეთი იყო. მის დასაცავად საქართველოში და საზღვარგარეთაც გამოდიოდნენ.

დევნის პირობებში კირიონი კვლევას აგრძელებდა. 1910 წელს გამოაქვეყნა ნაშრომი რუსეთის ისტორიაში ივერიის კულტურული როლის შესახებ. 1915 წელს ეპარქიის მართვის უფლება დაუბრუნეს და პოლოცკისა და ვიტებსკის ეპარქია ჩააბარეს. საქართველოში დაბრუნების ნებართვა მაშინ ჯერ კიდევ არ ჰქონდა; სამშობლოსთან შეხვედრა კვლავ მოლოდინად რჩებოდა.

1917 წლის თებერვლის რევოლუციამ რუსეთის იმპერიის პოლიტიკური წესრიგი შეცვალა. 12 მარტს, ძველი სტილით, სვეტიცხოველში საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია აღდგენილად გამოცხადდა. დროებით მმართველობას ლეონიდე ხელმძღვანელობდა, კირიონი კი ჯერ კიდევ ქვეყნის გარეთ იმყოფებოდა. ქართველმა თანამოაზრეებმა მის დასაბრუნებლად იმოქმედეს და იმავე წელს იგი საქართველოში ჩამოვიდა. მისი დაბრუნება მრავალი ადამიანისათვის ხანგრძლივი განშორების დასასრულსა და ეკლესიის განახლების იმედს გამოხატავდა.

1917 წლის სექტემბერში პირველმა საეკლესიო კრებამ კირიონ II სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია. 1 ოქტომბერს, ახალი სტილით, სვეტიცხოველში მისი აღსაყდრება გაიმართა. იგი გახდა ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ პირველი პატრიარქი. საზეიმო დღის მიღმა რთული ამოცანები იდგა: ეკლესიის მმართველობის გამართვა, ეპარქიების საქმიანობის მოწესრიგება და საერთაშორისო ურთიერთობების აღდგენა. წინამძღოლის არჩევის შემდეგ ეკლესია დამოუკიდებელი ცხოვრების საწყის ნაბიჯებს დგამდა.

კირიონმა სხვა ეკლესიათა მეთაურებს წერილებით მიმართა და საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღიარება მოითხოვა. რუსეთის ეკლესიის ხელმძღვანელობა აღდგენის გზას არ ეთანხმებოდა, ამიტომ ურთიერთობა დაძაბული დარჩა. სირთულეები ეკლესიის შიგნითაც არსებობდა: არჩევნების შემდეგ პიროვნული დაპირისპირებები და უთანხმოებები არ დასრულებულა. კირიონის წინამძღვრობის აღწერა მხოლოდ საზეიმო სურათით არასრული იქნებოდა. აღდგენილ ეკლესიას თავისუფლებასთან ერთად ერთიანობის შენარჩუნების პასუხისმგებლობაც დაეკისრა.

1918 წლის 26 მაისს საქართველომ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. კირიონი მოესწრო იმ მოვლენას, რომლისკენაც ეროვნული მოძრაობა წლების განმავლობაში მიდიოდა. თუმცა დამოუკიდებელ სახელმწიფოში მისი მსახურება მხოლოდ რამდენიმე კვირა გაგრძელდა. ივნისის ბოლოს მარტყოფის მონასტრის საპატრიარქო რეზიდენციაში გარდაცვლილი იპოვეს. გავრცელებული ცნობით, იგი 27 ივნისის დილით აღმოაჩინეს; ზოგ წყაროში სიკვდილის თარიღად 26 ივნისია მითითებული. ეს განსხვავება ცნობების ფრთხილად წაკითხვას მოითხოვს.

მისი სიკვდილი ქართულ საეკლესიო მეხსიერებაში მკვლელობად და მოწამეობრივ აღსასრულად დამკვიდრდა. თუმცა დამნაშავის ვინაობა და მომხდარის სრული გარემოებები საბოლოოდ გარკვეული არ არის. სხვადასხვა ვარაუდის არსებობა კონკრეტული პირებისათვის დაუდასტურებელი ბრალის მიწერის უფლებას არ გვაძლევს. პატრიარქი თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს. ეკლესიის ხელმძღვანელობა შემდგომ ლეონიდემ გადაიბარა. კირიონის სიკვდილმა აღდგენილი ეკლესიის პირველი წლები მძიმე დანაკარგით აღნიშნა.

2002 წლის 17 ოქტომბერს საქართველოს ეკლესიის წმიდა სინოდმა კირიონ II წმინდანად შერაცხა. იგი მღვდელმოწამედ მოიხსენიება. მისი ხსოვნა აერთიანებს რწმენისათვის მსახურებას, მეცნიერულ შრომას, განათლების მხარდაჭერასა და ავტოკეფალიისათვის ბრძოლას. მის ცხოვრებაში გამარჯვება და ტკივილი ერთმანეთისაგან ვერ გაიყოფა. სამშობლოში დაბრუნებულმა მხოლოდ ხანმოკლე წინამძღვრობა მოასწრო, მაგრამ მის მიერ დაცული წიგნები, გაძლიერებული ახალგაზრდები და აღდგენილი ეკლესიისათვის გაწეული შრომა დარჩა იმ მემკვიდრეობად, რომელსაც სიკვდილი ვერ წაშლიდა.