სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კალისტრატე ცინცაძე — რწმენისა და ქართული სულიერი მეხსიერების მცველი

1932 წლის 21 ივნისს საქართველოს ეკლესიამ ახალ წინამძღვრად მიტროპოლიტი კალისტრატე აირჩია. პატრიარქი ქრისტეფორე III რამდენიმე თვით ადრე გარდაცვლილიყო, ხოლო ეკლესიას საბჭოთა ხელისუფლების მკაცრი კონტროლისა და ანტირელიგიური პოლიტიკის პირობებში უწევდა არსებობა. ახალ კათოლიკოს-პატრიარქს ხანგრძლივი სასულიერო და სამეცნიერო გამოცდილება ჰქონდა. მის წინაშე იდგა მძიმე პასუხისმგებლობა: შეენარჩუნებინა საეკლესიო ცხოვრება, ეზრუნა სამღვდელოებასა და მრევლზე და მომავალი თაობებისთვის გადაეცა ის სულიერი მემკვიდრეობა, რომლის დაცვასაც საკუთარი ცხოვრება მიუძღვნა.

კალისტრატე ცინცაძე 1866 წლის 24 აპრილს, ძველი სტილით 12 აპრილს, იმერეთის სოფელ ტობანიერში, დღევანდელი ვანის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე დაიბადა. მისი მამა, მიხეილ ცინცაძე, მღვდელი იყო, დედა კი ეკატერინე გოგორიშვილი. ოჯახში საეკლესიო წიგნსა და ლოცვას მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა. მომავალ პატრიარქს ბავშვობიდან ესმოდა ღვთისმსახურების სიტყვები და ხედავდა, როგორ უკავშირდებოდა მოძღვრის ყოველდღიური ცხოვრება ადამიანებზე ზრუნვას.

წერა-კითხვა მას დამ, მატრონამ შეასწავლა, ხოლო საეკლესიო წიგნების გაცნობაში მამის შეგირდები ეხმარებოდნენ. ეს პირველი ცოდნა ჯერ კიდევ ოჯახურ გარემოში შეიძინა. მოგვიანებით მის ცხოვრებაში წიგნს განსაკუთრებული ადგილი ექნებოდა: იგი შეისწავლიდა საქართველოს ეკლესიის წარსულს, შეაგროვებდა ხელნაწერებს და იმუშავებდა ტექსტებზე, რომელთა შენარჩუნებაც მომავალი თაობებისთვის აუცილებელი იყო.

ბავშვობაში კალისტრატეს გაბრიელ ეპისკოპოსთან შეხვედრამ მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა. მისი მოგონებების მიხედვით, მღვდელმთავარმა ბავშვს ლოცვები გამოჰკითხა, ჯვარი აჩუქა და მამას სასწავლებელში მისი შეყვანა ურჩია. გაბრიელ ეპისკოპოსის ყურადღება მისთვის შემდგომშიც ძვირფასი დარჩა. ამ შეხვედრაში ჩანს, როგორ შეიძლება უფროსი მოძღვრის მზრუნველობამ ახალგაზრდა ადამიანის მომავალს მიმართულება მისცეს და მისი შესაძლებლობები სწავლისა და მსახურების გზაზე წარმართოს.

1875 წელს კალისტრატე ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში შევიდა. შემდეგ განათლება თბილისის სასულიერო სემინარიაში გააგრძელა, რომელიც 1888 წელს დაამთავრა. სწავლის წლები მისი პიროვნების ჩამოყალიბების მნიშვნელოვანი პერიოდი იყო. სასულიერო განათლებასთან ერთად იგი ეცნობოდა საქართველოს ისტორიასა და იმ საკითხებს, რომლებიც ქართული ეკლესიის მდგომარეობას უკავშირდებოდა.

თბილისის სემინარიის შემდეგ კალისტრატე კიევის სასულიერო აკადემიაში გაემგზავრა. იქ სწავლობდა ღვთისმეტყველებას, ძველ ენებსა და ეკლესიის ისტორიას. 1892 წელს აკადემია ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით დაამთავრა. მისი სამეცნიერო ნაშრომი ივერიის ეკლესიის ისტორიას სასანიანთა პერიოდში ეხებოდა. ამ არჩევანში უკვე ჩანდა ინტერესი, რომელიც მთელი ცხოვრების განმავლობაში გაჰყვებოდა: საქართველოს ეკლესიის წარსული საფუძვლიანად შეესწავლა და მისი ისტორიული ადგილი წარმოეჩინა.

სამშობლოში დაბრუნებულმა კალისტრატემ სასულიერო მსახურება დაიწყო. 1893 წელს იგი მღვდლად აკურთხეს და თბილისის დიდუბის ღვთისმშობლის ტაძარში განაწესეს. აქ მისი ცოდნა ყოველდღიურ სამრევლო ცხოვრებას დაუკავშირდა. მოძღვრის საქმე ადამიანებთან ურთიერთობას, ღვთისმსახურებასა და მრევლის საჭიროებებზე ზრუნვას მოიცავდა. სამეცნიერო ინტერესები მის ცხოვრებაში დარჩა, თუმცა მათ გვერდით უკვე იდგა პასუხისმგებლობა იმ ადამიანების წინაშე, რომლებიც ტაძარში ნუგეშსა და სულიერ ხელმძღვანელობას ეძებდნენ.

1903 წლიდან კალისტრატე ქაშვეთის წმინდა გიორგის ეკლესიაში მსახურობდა, ხოლო 1909 წელს დეკანოზის პატივი მიენიჭა. თბილისის ამ ტაძარს მისი ცხოვრების მნიშვნელოვანი წლები დაუკავშირდა. მოგვიანებით ქაშვეთის ისტორიას ცალკე ნაშრომიც მიუძღვნა. ტაძარი მისთვის ღვთისმსახურების ადგილი და ისტორიული მემკვიდრეობის ნაწილი იყო, რომლის წარსულიც შესწავლასა და შენარჩუნებას საჭიროებდა.

კალისტრატე მონაწილეობდა საეკლესიო მუზეუმის საქმიანობაში, ქართული საღვთისმსახურო წიგნების შესწორებასა და ისტორიული მასალების შეგროვებაში. განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა ხელნაწერებს. მის მიერ მოპოვებული ხელნაწერების ნაწილი თბილისის უნივერსიტეტს გადაეცა. ამ საქმიანობაში სულიერი მსახურება და კულტურული მეხსიერების დაცვა ერთმანეთს ერწყმოდა: ძველი წიგნების შენარჩუნებით იგი მომავალ მკითხველს საქართველოს წარსულთან შეხვედრის შესაძლებლობას უტოვებდა.

მისი მოღვაწეობის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა იყო. კალისტრატე ამ საკითხს ისტორიული და საეკლესიო საფუძვლების შესწავლით უდგებოდა. 1905 წელს გამოქვეყნებული მისი ნაშრომი საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობის შესახებ ავტოკეფალიის მომხრეთათვის მნიშვნელოვან სამეცნიერო არგუმენტებს შეიცავდა. მისთვის კვლევა ეკლესიის წინაშე არსებული კონკრეტული ამოცანის სამსახურში იდგა.

ავტოკეფალიის აღდგენისათვის გაწეული შრომა მრავალი სასულიერო და საზოგადო მოღვაწის ძალისხმევას აერთიანებდა. კალისტრატე მონაწილეობდა ეკლესიის მართვა-გამგეობის პროექტის მომზადებაშიც. ისტორიის ცოდნას პრაქტიკული მნიშვნელობა ჰქონდა: აღდგენილ ეკლესიას საკუთარი ცხოვრების მოწყობა, პასუხისმგებლობების განსაზღვრა და მომავლისათვის საფუძვლის შექმნა სჭირდებოდა. ამ საქმეში მისი განათლება და გამოცდილება განსაკუთრებით გამოსადეგი აღმოჩნდა.

1917 წელს, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ, კალისტრატე საკათოლიკოსო საბჭოს წევრად აირჩიეს. ეს მოვლენა ხანგრძლივი ბრძოლის შედეგი იყო, თუმცა ეკლესიის წინაშე ახალი საზრუნავიც წარმოშვა. დამოუკიდებლად მოქმედება ორგანიზებასა და შეთანხმებულ შრომას მოითხოვდა. კალისტრატეს მსახურება ამ გარდამავალ წლებში გაგრძელდა, როდესაც აღდგენილი ეკლესია საკუთარ მომავალს ქვეყნის სწრაფად ცვალებადი მდგომარეობის ფონზე აშენებდა.

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ეკლესიის მდგომარეობა მკვეთრად დამძიმდა. სასულიერო პირებს დევნა და შეზღუდვები შეეხო, საეკლესიო ცხოვრება კი მუდმივი ზეწოლის ქვეშ მოექცა. კალისტრატე კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსისა და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრების წინააღმდეგ წარმოებულ საქმეში ბრალდებულთა შორის აღმოჩნდა. 1924 წლის მარტში გამართულ სასამართლო პროცესზე მას პატიმრობა მიუსაჯეს. ეკლესიის მსახურება ამ დროს პირადი თავისუფლების დაკარგვის საფრთხესაც გულისხმობდა.

პატიმრობის გამოცდილება მისი ბიოგრაფიის მძიმე ნაწილი გახდა. სასამართლოს განაჩენის მიღმა დგას ოჯახისგან განშორება, ყოველდღიური ცხოვრების მოშლა და გაურკვევლობა. კალისტრატეს შემდგომი გზა გვიჩვენებს, რომ ამ განსაცდელს მისი მსახურება არ დაუსრულებია. გათავისუფლების შემდეგ იგი კვლავ დაუბრუნდა ეკლესიას. მის წინაშე იგივე საქმე იდგა, თუმცა გარემო კიდევ უფრო რთული იყო და ყოველი გადაწყვეტილება მეტ სიფრთხილეს მოითხოვდა.

1925 წელს, კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის ლოცვა-კურთხევით, კალისტრატეს ნინოწმინდელ ეპისკოპოსად დაასხეს ხელი. შემდეგ მას მიტროპოლიტის პატივი მიენიჭა და პატრიარქის თანამოსაყდრედ დაინიშნა. ეს ნდობა მის მრავალწლიან გამოცდილებასა და საეკლესიო ცხოვრებაში დაკავებულ ადგილს გამოხატავდა. ამავე დროს ეკლესია შიდა უთანხმოებებსაც განიცდიდა, რაც გარედან მომდინარე ზეწოლასთან ერთად მმართველობას ართულებდა.

იმდროინდელი დაპირისპირების პირობებში კალისტრატემ თანამოსაყდრის მოვალეობაზე უარი განაცხადა. 1927 წლიდან იგი მანგლისის ეპარქიას განაგებდა. მისი ცხოვრება კვლავ სამღვდელმთავრო მსახურებას დაუკავშირდა. ტაძრებზე, სამღვდელოებასა და მრევლზე ზრუნვა გრძელდებოდა გარემოში, სადაც ეკლესიის მოქმედების შესაძლებლობები შეზღუდული იყო. ამ წლების გამოცდილება მომავალ პატრიარქს ქვეყნისა და ეკლესიის მდგომარეობის უშუალო ცოდნას აძლევდა.

1932 წლის 21 ივნისს საქართველოს მეექვსე საეკლესიო კრებამ კალისტრატე სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია. 24 ივნისს, სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში, მისი აღსაყდრება გაიმართა. ეკლესიის სათავეში დადგა ადამიანი, რომელსაც გავლილი ჰქონდა სწავლა, სამრევლო მსახურება, სამეცნიერო მუშაობა და პატიმრობა. ეს გამოცდილება ახლა მთელი ეკლესიის წინაშე აღებულ პასუხისმგებლობაში ერთიანდებოდა.

კალისტრატეს პატრიარქობისას ეკლესიას მძიმე ანტირელიგიური პოლიტიკის პირობებში უწევდა ცხოვრება. ტაძრების შენარჩუნება, ღვთისმსახურების გაგრძელება და სამღვდელოების მხარდაჭერა მუდმივ ძალისხმევას მოითხოვდა. წინამძღვარს ხელისუფლებასთან ურთიერთობა და საეკლესიო საჭიროებების დასაცავად მიმართვების წარდგენა უხდებოდა. მისი საქმიანობის შეფასებისას აუცილებელია ამ გარემოს გათვალისწინება: მრავალი ნაბიჯი ეკლესიისათვის დარჩენილი შესაძლებლობების შენარჩუნებას ემსახურებოდა.

ასეთ ეპოქაში ყოველდღიური მსახურების მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდება. ტაძარში აღვლენილი წირვა მრევლისათვის სარწმუნოებრივი ცხოვრების გაგრძელებას ნიშნავდა. ქართულად წარმოთქმული ლოცვა ადამიანებს წინაპრებისგან მიღებულ სულიერ მემკვიდრეობასთან აკავშირებდა. კალისტრატეს პატრიარქობის ისტორია ამ მცირე, მაგრამ არსებითი საქმეების ფონზეც უნდა წავიკითხოთ: ეკლესიის სიცოცხლე სწორედ ადამიანების, ღვთისმსახურებისა და შენარჩუნებული სულიერი კავშირისგან შედგებოდა.

მისი პატრიარქობის მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო 1943 წელს რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღიარება. აღდგა ორ ეკლესიას შორის ევქარისტიული ურთიერთობაც. ეს საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობის თავიდან მოპოვებას არ ნიშნავდა, რადგან ავტოკეფალია 1917 წელს უკვე აღდგენილი იყო. დასრულდა ხანგრძლივი საეკლესიო უთანხმოება და რუსეთის ეკლესიამ საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებელი მდგომარეობა აღიარა.

1943 წლის 31 ოქტომბერს, ამ პროცესთან დაკავშირებით, თბილისის სიონში საზეიმო ღვთისმსახურება გაიმართა. კალისტრატეს ცხოვრებაში ეს მოვლენა განსაკუთრებულ ადგილს იკავებდა: იგი ჯერ კიდევ ახალგაზრდობიდან მუშაობდა ავტოკეფალიის ისტორიულ საფუძვლებზე. ათწლეულების შემდეგ ამ საკითხში მნიშვნელოვანი შედეგის მიღწევას უკვე საქართველოს ეკლესიის წინამძღვრად შეხვდა. მისი პირადი გზა კიდევ ერთხელ დაუკავშირდა იმ საქმეს, რომელსაც მრავალი წელი ემსახურებოდა.

სამეცნიერო მემკვიდრეობა მისი ცხოვრების განუყოფელ ნაწილად დარჩა. ეკლესიის ისტორიისადმი მიძღვნილი ნაშრომები და შენახული მასალები დღესაც მისი ინტერესებისა და შრომის მოწმობაა. კალისტრატეს ბიოგრაფიაში მკვლევარი და მოძღვარი ერთმანეთს ავსებს. ერთი წარსულის შესწავლით ქმნიდა ცოდნის საყრდენს, მეორე კი ამ მემკვიდრეობის გაგრძელებაზე ცოცხალ საეკლესიო გარემოში ზრუნავდა. ორივე საქმეს საფუძვლად საქართველოს ეკლესიისადმი პასუხისმგებლობა ედო.

1952 წლის 3 თებერვალს კალისტრატე ცინცაძე თბილისში გარდაიცვალა. იგი სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს. მის შემდეგ საქართველოს ეკლესიის წინამძღვრად მელქისედეკ III აირჩიეს. დასრულდა თითქმის ოცი წლის პატრიარქობა, რომლის განმავლობაში ეკლესიას უმძიმესი ისტორიული პირობების გადატანა მოუხდა. სიონში მისი საფლავი ამ ეპოქის ხსოვნას ინახავს და მის ხანგრძლივ მსახურებას გვახსენებს.

2016 წლის 22 დეკემბერს საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ კალისტრატე ცინცაძე წმინდანად შერაცხა. მისი ცხოვრების გახსენება მხოლოდ საპატრიარქო წლების ჩამოთვლით ვერ შემოიფარგლება. ტობანიერიდან სიონამდე მან გაიარა განათლების, კვლევის, სამღვდელო მსახურებისა და განსაცდელის გზა. ამ ხანგრძლივ ცხოვრებაში სხვადასხვა მოვალეობას ერთი საზრუნავი აერთიანებდა: ეკლესიასა და მომავალ თაობებს სულიერი მემკვიდრეობა შენარჩუნებოდათ.

მისი სახელი გვახსენებს, რომ რწმენის დაცვა ზოგჯერ ხანგრძლივ, მოთმინებით შესრულებულ შრომაში გამოიხატება. კალისტრატე ცინცაძის ცხოვრებაში ეს შრომა ტაძრის მსახურებას, წიგნის გადარჩენას, ისტორიის შესწავლასა და ეკლესიის სიცოცხლის შენარჩუნებას მოიცავდა. მის შემდეგ დარჩა ლოცვის გაგრძელების შესაძლებლობა და მეხსიერება, რომელსაც ახალი თაობები კვლავ ეხმიანებიან. ამ მემკვიდრეობაში ტობანიერში დაწყებული გზა დღემდე გრძელდება.