სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქი ილია II, თითქმის ნახევარი საუკუნე საქართველოს ეკლესიის სათავეში

2026 წლის 17 მარტს საქართველოში დასრულდა ეპოქა, რომელიც რამდენიმე თაობის მეხსიერებაში ერთ სახელს უკავშირდებოდა. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქი ილია II 93 წლის ასაკში გარდაიცვალა. 48 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში იგი იდგა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სათავეში და ამ დროის განმავლობაში შეიცვალა ქვეყანა, დასრულდა საბჭოთა ეპოქა, აღდგა საქართველოს დამოუკიდებლობა, გამოცოცხლდა მონასტრული ცხოვრება, გაიხსნა ასობით ტაძარი და ეკლესიაში გაიზარდა ახალი თაობები. ბევრი ქართველისთვის ილია II მხოლოდ პატრიარქი აღარ იყო. მისი ხმა, ლოცვა და კურთხევა მათი ცხოვრების მნიშვნელოვან წუთებს თან ახლდა.

ილია II, ერისკაცობაში ირაკლი გიორგის ძე ღუდუშაური შიოლაშვილი, 1933 წლის 4 იანვარს ვლადიკავკაზში დაიბადა. მისი ოჯახის ფესვები საქართველოს მთიანეთთან, ხევთან და სოფელ სნოსთან იყო დაკავშირებული. მამა გიორგი შიოლაშვილი და დედა ნატალია კობაიძე შვილებს ქართულ გარემოში, რწმენისა და სამშობლოს სიყვარულით ზრდიდნენ.

ეს იყო დრო, როდესაც საბჭოთა სახელმწიფოში ეკლესიის ცხოვრება მძიმე შეზღუდვებს განიცდიდა. მრავალი ტაძარი დახურული იყო, სასულიერო პირთა რაოდენობა შემცირებული, ხოლო საზოგადოებრივ ცხოვრებაში რელიგიის ადგილი თითქმის მთლიანად შევიწროებული. სწორედ ასეთ გარემოში იზრდებოდა ახალგაზრდა ირაკლი, რომელმაც მოგვიანებით მთელი თავისი ცხოვრება ეკლესიის მსახურებას დაუკავშირა.

სკოლის დამთავრების შემდეგ მან სასულიერო განათლების გზა აირჩია. სწავლობდა მოსკოვის სასულიერო სემინარიაში, შემდეგ კი მოსკოვის სასულიერო აკადემიაში. 1957 წელს იგი ბერად აღიკვეცა და სახელად ილია ეწოდა. რამდენიმე დღის შემდეგ იეროდიაკვნად აკურთხეს, ხოლო 1959 წლის 10 მაისს მღვდელმონაზვნად ხელდასხეს.

1960 წელს ილიამ მოსკოვის სასულიერო აკადემია წარჩინებით დაამთავრა. მისი საკანდიდატო ნაშრომი ათონის ივერთა მონასტრის ისტორიას ეხებოდა. მას შესაძლებლობა ჰქონდა სამეცნიერო საქმიანობა გაეგრძელებინა, თუმცა საქართველოში სასულიერო კადრების სიმცირის გამო სამშობლოში დაბრუნება არჩია.

ახალგაზრდა მღვდელმონაზონი ბათუმის საკათედრო ტაძარში განამწესეს.

შემდგომი წლები სწრაფი, მაგრამ მძიმე პასუხისმგებლობით სავსე საეკლესიო გზის დასაწყისი გახდა. იგი იღუმენის, შემდეგ არქიმანდრიტის ხარისხში აღიყვანეს, ხოლო 1963 წლის 26 აგვისტოს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქმა ეფრემ II-მ იგი ეპისკოპოსად აკურთხა.

იმავე პერიოდში ილია საქართველოს სასულიერო განათლების აღდგენის საქმეშიც ჩაერთო. 1963 წლიდან 1972 წლამდე იგი მცხეთის სასულიერო სემინარიის პირველი რექტორი იყო. იმ დროისთვის ეს სასწავლებელი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ატარებდა, რადგან საბჭოთა სინამდვილეში ახალი სასულიერო პირების მომზადება ქართული ეკლესიის არსებობისთვის გადამწყვეტი იყო.

1967 წელს ეპისკოპოსი ილია ცხუმ აფხაზეთის ეპარქიის მმართველად გადაიყვანეს, ხოლო 1969 წელს მიტროპოლიტის ხარისხში აღიყვანეს.

აფხაზეთში გატარებული წლები მის ცხოვრებაში განსაკუთრებულ ადგილს დაიკავებდა. მოგვიანებითაც მისი სრული საპატრიარქო ტიტული ბიჭვინთისა და ცხუმ აფხაზეთის მიტროპოლიტობას მოიცავდა, და აფხაზეთის თემა მისი მრავალი ქადაგებისა და ლოცვის ნაწილად დარჩა.

1977 წლის შემოდგომაზე საქართველოს ეკლესია ახალი პატრიარქის არჩევის წინაშე დადგა. კათოლიკოს პატრიარქ დავით V-ის გარდაცვალების შემდეგ მიტროპოლიტი ილია საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრედ დაადგინეს.

1977 წლის 23 დეკემბერს, თბილისის სიონის საპატრიარქო ტაძარში გამართულ საქართველოს ეკლესიის XII საეკლესიო კრებაზე, 44 წლის მიტროპოლიტი ილია სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქად აირჩიეს.

ორი დღის შემდეგ, 25 დეკემბერს, მცხეთის სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში მისი აღსაყდრება გაიმართა.

სვეტიცხოველი ხალხით იყო სავსე.

საქართველოს ეკლესიას ახალი მამამთავარი ჰყავდა.

მას ეწოდა ილია II.

ახალგაზრდა პატრიარქმა ეკლესია იმ პერიოდში ჩაიბარა, როდესაც საბჭოთა რეჟიმის ათწლეულების შემდეგ მისი შესაძლებლობები უკიდურესად შეზღუდული იყო. მოქმედი ეპარქიების, ტაძრებისა და სასულიერო პირების რაოდენობა მცირე იყო, სამონასტრო ცხოვრება თითქმის გამქრალი, ხოლო სასულიერო განათლების სისტემა ჯერ კიდევ ძალიან სუსტი.

ილია II-ის პატრიარქობის ერთ ერთი მთავარი ისტორიული შედეგი სწორედ ამ მდგომარეობის თანდათანობითი შეცვლა გახდა.

გაიზარდა ეპარქიათა რაოდენობა. აღდგა და აშენდა ტაძრები. გამოცოცხლდა მონასტრული ცხოვრება. გაიზარდა სასულიერო პირთა რაოდენობა. ეკლესიამ დაიწყო წიგნების, საღვთისმეტყველო ლიტერატურისა და თანამედროვე ქართულ ენაზე რელიგიური გამოცემების გავრცელება.

მაგრამ მისი მსახურება მხოლოდ საეკლესიო ადმინისტრაციით არ შემოიფარგლებოდა.

საქართველოს ისტორიაში დადგა დღეები, როდესაც პატრიარქის ხმა ტაძრის კედლებს გასცდა.

ერთ ერთი ასეთი ღამე იყო 1989 წლის 9 აპრილი.

რუსთაველის გამზირზე ათასობით ადამიანი იდგა. საბჭოთა სამხედრო ძალების ჩარევის საფრთხე სულ უფრო რეალური ხდებოდა. ილია II მივიდა შეკრებილ ხალხთან და მათ მოსალოდნელი საფრთხის შესახებ გააფრთხილა. იგი მოუწოდებდა ადამიანებს, ქაშვეთის ტაძარში გადასულიყვნენ და ელოცათ.

ხალხმა მოედნის დატოვება არ ისურვა.

პატრიარქი კი მათთან დარჩა.

რამდენიმე საათის შემდეგ ის ღამე საქართველოს უახლესი ისტორიის ერთ ერთ ყველაზე ტრაგიკულ მოვლენად იქცა. 9 აპრილი მხოლოდ პოლიტიკური ისტორიის ნაწილი აღარ ყოფილა. ის ქართველი ხალხის საერთო მეხსიერებაში ტკივილისა და თავისუფლების სურვილის დღედ დარჩა.

ილია II-ის პატრიარქობის კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი ეტაპი 1990 წელს დადგა.

საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია საუკუნეების ისტორიულ რეალობას წარმოადგენდა, თუმცა მისი საერთაშორისო საეკლესიო აღიარების საკითხი კვლავ პრობლემური რჩებოდა. ილია II წლების განმავლობაში მუშაობდა ამ მიმართულებით.

1990 წლის 4 მარტს კონსტანტინოპოლის მსოფლიო პატრიარქ დიმიტრიოს I-ის მიერ გამოცემული დოკუმენტებით საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალია და მისი საპატრიარქო ღირსება ოფიციალურად იქნა დადასტურებული.

ეს იყო მოვლენა, რომლის მნიშვნელობა ერთი ადამიანის ბიოგრაფიას სცდებოდა.

ილია II უკვე აღარ ხელმძღვანელობდა მხოლოდ საბჭოთა სივრცეში გადარჩენისთვის მებრძოლ ეკლესიას. მის თვალწინ იწყებოდა საქართველოსა და ქართული ეკლესიის სრულიად ახალი ისტორიული ეტაპი.

1990 იანი წლები ქვეყნისთვის მძიმე აღმოჩნდა. დამოუკიდებლობის აღდგენას მოჰყვა სოციალური გაჭირვება, დაპირისპირებები და ომები. ასეთ წლებში ბევრი ადამიანი კვლავ მიუბრუნდა ეკლესიას.

ტაძრებში თანდათან დაბრუნდა მრევლი.

გაიხსნა ახალი სასულიერო სასწავლებლები. 1988 წელს შეიქმნა თბილისის სასულიერო აკადემია და სემინარია. მოგვიანებით სასულიერო სასწავლებლები გაიხსნა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში. აღდგა გელათის აკადემიური ტრადიცია და შეიქმნა ახალი საგანმანათლებლო დაწესებულებები.

ილია II განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა განათლებას. მისთვის ეკლესიის აღორძინება მხოლოდ ტაძრების მშენებლობას არ ნიშნავდა. საჭირო იყო განათლებული სასულიერო პირი, წიგნი, მეცნიერება, ქართული კულტურისა და ქრისტიანული მემკვიდრეობის შესწავლა.

მისი პატრიარქობის ერთ ერთ ყველაზე თვალსაჩინო სიმბოლოდ იქცა თბილისის ყოვლადწმინდა სამების საკათედრო ტაძარი.

სამების მშენებლობის იდეა საქართველოსთვის რთულ წლებში დაიბადა. მშენებლობა მრავალი წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა და 2004 წელს ტაძრის გახსნამ თანამედროვე ქართული საეკლესიო არქიტექტურის ერთ ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პროექტი დაასრულა.

თბილისის თავზე აღმართული სამების ოქროს გუმბათი თანდათან ქალაქის ახალი სიმბოლო გახდა.

მაგრამ ილია II-ისადმი ხალხის განსაკუთრებული დამოკიდებულება მხოლოდ დიდ პროექტებს არ ეფუძნებოდა.

ხშირად ყველაზე ძლიერი კავშირი პატარა ჟესტებით იქმნებოდა.

მისი ქადაგებები მშვიდი ხმით იწყებოდა. იგი ხშირად საუბრობდა სიყვარულზე, მიტევებაზე, ოჯახზე, სამშობლოზე, განათლებაზე, ადამიანის პასუხისმგებლობასა და ერთმანეთის მოსმენაზე. მრავალი ოჯახისთვის მისი საშობაო და სააღდგომო ეპისტოლეები წლების განმავლობაში დღესასწაულის განუყოფელ ნაწილად იქცა.

2008 წელს დაიწყო კიდევ ერთი გამორჩეული ტრადიცია. დემოგრაფიული მდგომარეობის გაუმჯობესების ხელშეწყობის მიზნით პატრიარქმა განაცხადა, რომ ოჯახებში დაბადებული მესამე და მომდევნო ბავშვების ნათლია თავად გახდებოდა.

პირველი ასეთი საყოველთაო ნათლობა 2008 წლის 19 იანვარს გაიმართა.

წლების განმავლობაში ათიათასობით ბავშვი გახდა ილია II-ის ნათლული.

ამ ბავშვების ოჯახებისთვის პატრიარქთან კავშირი უკვე მხოლოდ ეკლესიის მეთაურისადმი პატივისცემა აღარ იყო. იგი მათი ოჯახური ისტორიის ნაწილიც გახდა.

დრო გადიოდა.

1977 წელს სვეტიცხოველში აღსაყდრებული 44 წლის პატრიარქი თანდათან იქცა თეთრი წვერითა და მშვიდი ხმით ცნობილ მოხუც მამამთავრად, რომელსაც რამდენიმე თაობა ერთდროულად იცნობდა.

საქართველოში იზრდებოდნენ ადამიანები, რომლებსაც სხვა კათოლიკოს პატრიარქი არასოდეს ენახათ.

სწორედ ამიტომ, როდესაც 2026 წლის 17 მარტს ილია II გარდაიცვალა, ეს მხოლოდ ეკლესიის წინამძღვრის გარდაცვალება არ ყოფილა.

ქვეყნისთვის დასრულდა თითქმის ნახევარსაუკუნოვანი ეპოქა.

მეორე დღეს მისი ცხედარი საპატრიარქოდან თბილისის სამების საკათედრო ტაძარში გადაასვენეს. ქუჩებში ათასობით ადამიანი გამოვიდა. ზოგი სანთლით იდგა, ზოგი ლოცულობდა, ზოგი უბრალოდ ჩუმად მიჰყვებოდა პროცესიის გზას.

რამდენიმე დღის განმავლობაში ადამიანები სამებაში მიდიოდნენ, რათა უკანასკნელად დამშვიდობებოდნენ პატრიარქს, რომლის ხმა ათწლეულების განმავლობაში ესმოდათ.

2026 წლის 22 მარტს სამების საკათედრო ტაძარში მისი სულის მოსახსენებელი მსახურება შესრულდა. შემდეგ სამგლოვიარო პროცესია თბილისის ქუჩებით სიონის ღვთისმშობლის მიძინების საპატრიარქო ტაძრისკენ გაემართა.

იქ დაკრძალეს ილია II.

სიონი განსაკუთრებული ადგილი იყო მის ცხოვრებაში. ამ ტაძართან იყო დაკავშირებული მისი ახალგაზრდობის სასულიერო გზა და სწორედ სიონში ჩატარდა 1977 წლის საეკლესიო კრება, რომელმაც იგი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქად აირჩია.

თითქმის ნახევარი საუკუნის შემდეგ მისი მიწიერი გზა ისევ სიონში დასრულდა.

ილია II-ის ცხოვრების შეფასება მხოლოდ აშენებული ტაძრების, გახსნილი სასწავლებლებისა და მსახურების წლების რაოდენობით შეუძლებელია. მისი პატრიარქობა საქართველოს უახლესი ისტორიის რამდენიმე სრულიად განსხვავებულ ეპოქას მოიცავდა. მან დაიწყო მსახურება საბჭოთა სახელმწიფოში, შეხვდა ეროვნულ მოძრაობას, საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენას, მძიმე 1990 იან წლებს და XXI საუკუნის ახალ საქართველოს.

ამ წლების განმავლობაში შეიცვალა საზოგადოება, სახელმწიფო და ეკლესიაც.

იცვლებოდნენ თაობები.

მაგრამ საქართველოს საპატრიარქო ტახტზე კვლავ ილია II იდგა.

სწორედ ეს ხანგრძლივობა ქმნის მისი ისტორიის განსაკუთრებულ განცდას.

მისი ცხოვრების ბოლო წლებში ასაკმა და ჯანმრთელობამ მისი ყოველდღიური მსახურება შეზღუდა, მაგრამ ხალხისთვის მისი გამოჩენა კვლავ განსაკუთრებულ მოვლენად რჩებოდა. ხანდაზმული პატრიარქის კურთხევისას ხშირად მის გვერდით უკვე ის მღვდელმთავრები იდგნენ, რომლებიც მისი პატრიარქობის წლებში გაიზარდნენ და ჩამოყალიბდნენ.

2026 წლის მარტში მისი გზა დასრულდა, მაგრამ მის მიერ გავლილი თითქმის ნახევარი საუკუნე საქართველოს ეკლესიის ისტორიიდან აღარ გაქრება.

მის სახელს უკავშირდება ეკლესიის აღორძინება საბჭოთა ათწლეულების შემდეგ, ავტოკეფალიის საერთაშორისო დადასტურება, სასულიერო განათლების გაძლიერება, მონასტრული ცხოვრების აღდგენა, ახალი ტაძრების მშენებლობა და მთელი თაობების დაბრუნება ეკლესიურ ცხოვრებაში.

და მაინც, ალბათ ყველაზე ძნელად დასათვლელი მისი მემკვიდრეობის ის ნაწილია, რომელიც არც სტატისტიკაში ჩანს და არც არქივის დოკუმენტებში.

ეს არის ადამიანთა მოგონებები.

ბავშვი, რომელსაც მან ხელი დაადო და აკურთხა.

ოჯახი, რომლის შვილიც მისი ნათლული გახდა.

ადამიანი, რომელმაც მძიმე დროს მისი სიტყვა მოისმინა.

მრევლი, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში სიონში, სვეტიცხოველში თუ სამებაში მის ლოცვას უსმენდა.

ილია II ისტორიაში დარჩა როგორც მამამთავარი, რომლის სიცოცხლეში საქართველომ ერთი ეპოქიდან მეორეში გადაინაცვლა. მისი პატრიარქობა დასრულდა, მაგრამ თითქმის ნახევარი საუკუნის განმავლობაში წარმოთქმული ლოცვა, დატოვებული ტაძრები, აღზრდილი სასულიერო თაობები და ხალხის მეხსიერებაში დარჩენილი ხმა მის შემდეგაც აგრძელებს ცხოვრებას.