სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ეფრემ II — რწმენა, რომელმაც დევნის წლებიც გამოიარა

1960 წელს საქართველოს ეკლესიის სათავეში დადგა მღვდელმთავარი, რომელსაც საბჭოთა ეპოქის სიმძიმე საკუთარი ცხოვრებით ჰქონდა გამოცდილი. ეფრემ II უკვე იყო ეპისკოპოსი, პატიმარი, გადასახლებული და სამშობლოში დაბრუნებული ადამიანი. ახლა მას უნდა ეხელმძღვანელა ეკლესიისთვის, რომელსაც სასულიერო პირები აკლდა და ახალი თაობის აღზრდა სჭირდებოდა. ასე დაიწყო მისი პატრიარქობა: ეკლესიის სათავეში დადგა მღვდელმთავარი, რომელსაც მსახურება ყველაზე მძიმე წლებშიც არ მიუტოვებია.

ეფრემ II, ერისკაცობაში გრიგოლ შიოს ძე სიდამონიძე, 1896 წლის 19 ოქტომბერს ქართლში, სოფელ დოესში დაიბადა. სწავლობდა გორის სასულიერო სასწავლებელში, ხოლო 1918 წელს თბილისის სასულიერო სემინარია დაამთავრა. შემდეგ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე განაგრძო სწავლა.

მისი ახალგაზრდობა საქართველოს ისტორიის გარდამტეხ წლებს დაემთხვა. დამოუკიდებლობის აღდგენას მალე საბჭოთა ხელისუფლების დამყარება მოჰყვა. შეიცვალა ქვეყნის ცხოვრება და შეიცვალა ეკლესიის მდგომარეობაც. გრიგოლმა სასულიერო გზა სწორედ მაშინ აირჩია, როდესაც ამ გზას სიმშვიდე და უსაფრთხოება აღარ ახლდა.

1922 წელს იგი ბერად აღიკვეცა და ეფრემი ეწოდა. იმავე წელს სასულიერო მსახურება დაიწყო. 1925 წელს არქიმანდრიტის ხარისხში აიყვანეს, 1927 წელს კი ეპისკოპოსად აკურთხეს. თავდაპირველად მანგლისის, შემდეგ ნინოწმინდის ეპისკოპოსი იყო; სხვადასხვა დროს სხვა ეპარქიების მართვაც ევალებოდა.

ახალგაზრდა მღვდელმთავარს მსახურება უწევდა გარემოში, სადაც ეკლესიაზე ზეწოლა ყოველდღიური სინამდვილე იყო. სასულიერო პირებისთვის სულ უფრო რთულდებოდა მოღვაწეობა. ტაძრების, მონასტრებისა და მრევლის ბედი სახელმწიფოს პოლიტიკაზე იყო დამოკიდებული. ასეთ წლებში ეკლესიის სამსახურში დარჩენა მხოლოდ თანამდებობის შენარჩუნებას არ ნიშნავდა. ეს იყო პასუხისმგებლობა ადამიანების წინაშე, რომლებიც კვლავ ეძებდნენ ტაძარს, ლოცვასა და მოძღვარს.

შემდეგ ეფრემის ცხოვრებაში დადგა ყველაზე მძიმე ხანა.

1937 წელს იგი დააპატიმრეს და საქართველოდან გადაასახლეს. ეს იყო მასობრივი რეპრესიების დრო, როდესაც მრავალ ოჯახს წაართვეს ახლობლები და მრავალი ადამიანის ცხოვრება ძალადობით შეცვალეს. ეფრემიც მოწყვეტილი აღმოჩნდა სამშობლოს, ეკლესიისა და იმ ადამიანებისგან, რომელთა შორისაც მსახურობდა.

შეიძლება დავასახელოთ დაპატიმრებისა და გათავისუფლების წლები, მაგრამ თარიღები ბოლომდე ვერ გვეტყვის, რას ნიშნავს სამშობლოდან შორს გატარებული თითოეული დღე. ამ წლებზე საუბრისას ყველაზე მნიშვნელოვანი ის არის, რომ მისი ისტორია გადასახლებით არ დასრულებულა.

1944 წელს ეფრემი გაათავისუფლეს. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ კვლავ ჩადგა ეკლესიის სამსახურში. იგი ქუთათელ-გაენათელ ეპისკოპოსად დაინიშნა, 1945 წელს კი მიტროპოლიტის ხარისხში აიყვანეს. შემდგომ წლებში სხვადასხვა ეპარქიაზე ზრუნავდა; 1953 წლიდან ბათუმ-შემოქმედის ეპარქიას ხელმძღვანელობდა.

მისი დაბრუნება არ აუქმებდა გადატანილ ტკივილს. არც იმ წლებს აბრუნებდა, რომლებიც სამშობლოსგან შორს გაატარა. მაგრამ მან მსახურება გააგრძელა. სწორედ ეს გადაწყვეტილება აძლევს მის ცხოვრებას განსაკუთრებულ ძალას: ადამიანს შეეძლო უკან დაეხია, თუმცა კვლავ აირჩია ეკლესია და ის პასუხისმგებლობა, რომელიც ოდესღაც იტვირთა.

1960 წელს, კათოლიკოს-პატრიარქ მელქისედეკ III-ის გარდაცვალების შემდეგ, საქართველოს ეკლესიას ახალი წინამძღვარი დასჭირდა. 20 თებერვალს საეკლესიო კრებამ მიტროპოლიტი ეფრემი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია. საპატრიარქო ტახტზე იგი ეფრემ II-ის სახელით ავიდა.

მის წინაშე მხოლოდ იმ დღის საზრუნავი არ იდგა. ეკლესიას სჭირდებოდა სასულიერო პირები, ხოლო მომავალ მღვდლებს — განათლების მიღების შესაძლებლობა. თუ ახალი თაობა არ მომზადდებოდა, სულ უფრო რთული გახდებოდა ეკლესიის მსახურების გაგრძელება. ამიტომ სასულიერო განათლებაზე ზრუნვა მისი პატრიარქობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საქმედ იქცა.

ეფრემ II-ის ლოცვა-კურთხევით მცხეთაში სამოძღვრო კურსები გაიხსნა. 1965 წელს ისინი სასულიერო სემინარიად გარდაიქმნა. კურსების ხელმძღვანელობა ახალგაზრდა მღვდელმთავარ ილია შიოლაშვილს, მომავალ კათოლიკოს-პატრიარქ ილია II-ს, დაევალა.

იმ დროის საქართველოში ასეთი სასწავლებლის არსებობას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. იქ ახალგაზრდები ემზადებოდნენ მსახურებისთვის, რომელიც ეფრემ II-ის შემდეგაც უნდა გაგრძელებულიყო. პატრიარქი მომავალს ვერ ნახავდა, მაგრამ შეეძლო ეზრუნა ადამიანებზე, რომლებიც ამ მომავალში ეკლესიას ემსახურებოდნენ.

მისი პატრიარქობის წლებში საქართველოს ეკლესია საერთაშორისო საეკლესიო ურთიერთობებშიც მონაწილეობდა და ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოს შეუერთდა. ეფრემ II-ს ურთიერთობა ჰქონდა სხვა ეკლესიების წარმომადგენლებთან და საზღვარგარეთ მცხოვრებ ქართველებთანაც. იმ ეპოქაში, როდესაც საქართველო დამოუკიდებელი სახელმწიფო არ იყო, ასეთი შეხვედრები ქართული ეკლესიისთვის ურთიერთობისა და საკუთარი ისტორიის გაცნობის შესაძლებლობას ქმნიდა.

ეფრემ II განათლებასა და ქართულ საეკლესიო მემკვიდრეობასაც ყურადღებას უთმობდა. მისთვის მნიშვნელოვანი იყო, რომ მომავალი სასულიერო პირებისთვის ხელმისაწვდომი დარჩენილიყო ქართული სიტყვა, საეკლესიო მწერლობა და ისტორიის ცოდნა. 1970 წელს მას ღვთისმეტყველების დოქტორის სამეცნიერო ხარისხი მიენიჭა.

ამ დროისთვის მის უკან ცხოვრების გრძელი და მძიმე გზა იდგა: სასულიერო სასწავლებელი, ეპისკოპოსის მსახურება, დაპატიმრება, გადასახლება, დაბრუნება და წლები საპატრიარქო ტახტზე. მის პირად ისტორიაში საქართველოს ეკლესიის საბჭოთა პერიოდის არაერთი განსაცდელი აისახა.

1972 წლის 7 აპრილს ეფრემ II გარდაიცვალა. იგი თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს. იმავე წლის 1 ივნისს საქართველოს ეკლესიამ მის შემდეგ კათოლიკოს-პატრიარქად დავით V აირჩია.

ეფრემ II-ის სიცოცხლე დასრულდა, მაგრამ მცხეთაში სასულიერო განათლება გაგრძელდა. გაგრძელდა იმ ადამიანების მსახურებაც, რომელთა მომზადებას მისი პატრიარქობის დროს საფუძველი ჩაეყარა. ამაში ჩანს მისი შრომის ერთ-ერთი ყველაზე ღრმა შედეგი: ეკლესიისთვის მძიმე წლებში მან იზრუნა არა მხოლოდ იმაზე, რაც მაშინ არსებობდა, არამედ იმაზეც, რაც მის შემდეგ უნდა გაგრძელებულიყო.

ეფრემ II საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში დარჩა მღვდელმთავრად, რომელმაც დევნა და გადასახლება გამოიარა, სამშობლოში დაბრუნდა და მსახურება განაგრძო. მისმა ცხოვრებამ არ დაკარგა გადატანილი ტკივილის კვალი, მაგრამ არც ამ ტკივილს დაუთმო ბოლო სიტყვა. მისი პატრიარქობის დროს აღზრდილმა ახალმა თაობამ გზა გააგრძელა