სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ქრისტეფორე III — ქართული სიტყვის მსახური მძიმე ისტორიულ გზაჯვარედინზე

1927 წელს საქართველოს ეკლესიის წინამძღვრად მიტროპოლიტი ქრისტეფორე აირჩიეს. პატრიარქი ამბროსი გარდაცვლილიყო, ხოლო ეკლესია საბჭოთა ხელისუფლების ზეწოლასა და შიდა დაპირისპირებებს განიცდიდა. ახალ კათოლიკოს-პატრიარქს სამრევლო, პედაგოგიური და სამღვდელმთავრო მსახურების მრავალწლიანი გამოცდილება ჰქონდა. იგი ხელისუფლებასთან ურთიერთობის მოწესრიგებით ეკლესიის მდგომარეობის შემსუბუქებას ცდილობდა. თუმცა მის წინაშე არსებული სირთულეები მხოლოდ კეთილი სურვილით ვერ გადაიჭრებოდა: ანტირელიგიური პოლიტიკა გრძელდებოდა, ტაძრებს საფრთხე ემუქრებოდა, ხოლო სასულიერო პირებს ყოველდღიური მსახურებისათვის ბრძოლა უწევდათ.

ქრისტეფორე III, ერისკაცობაში ქრისტეფორე მურმანის ძე ციცქიშვილი, 1873 წლის 27 მარტს, ძველი სტილით 15 მარტს, შორაპნის მაზრის სოფელ ვერტყვიჭალაში, დღევანდელი ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე დაიბადა. მისი ოჯახი საეკლესიო ცხოვრებასთან იყო დაკავშირებული. მამა წიგნისმკითხველი და საეკლესიო წიგნების მცოდნე იყო. ქრისტეფორეს მოგონებების მიხედვით, სწორედ მამამ შეასწავლა პირველი ლოცვები. ბავშვობის ეს გამოცდილება მისი ხანგრძლივი სასულიერო გზის დასაწყისი აღმოჩნდა.

მამა ადრეულ ასაკში დაკარგა. ოჯახი მძიმე მატერიალურ მდგომარეობაში დარჩა და ბავშვების აღზრდა ახლობლების მზრუნველობას დაეყრდნო. ქრისტეფორე თავდაპირველად წევის სამრევლო სკოლაში სწავლობდა. მის ბიოგრაფიაში განათლების მიღება თავიდანვე ძალისხმევასა და დახმარებას უკავშირდებოდა. ცოდნისკენ მიმავალი გზა იოლი არ ყოფილა, ამიტომ მოგვიანებით სოფლის ბავშვების სწავლის შესაძლებლობაზე ზრუნვას მის ცხოვრებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.

1882 წელს ქრისტეფორე ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში შეიყვანეს. ოჯახის სიღარიბის გამო სწავლის გაგრძელებას საფრთხე ემუქრებოდა, თუმცა სახელმწიფო ხარჯზე მიღებამ სასწავლებელში დარჩენის შესაძლებლობა მისცა. შემდეგ განათლება თბილისის სასულიერო სემინარიაში გააგრძელა, რომელიც 1895 წელს დაამთავრა. ამ წლებში მიღებული ცოდნა მომავალში მის სამღვდელო, პედაგოგიურ და საზოგადოებრივ საქმიანობას დაედო საფუძვლად.

სასულიერო განათლებასთან ერთად ქრისტეფორე ქართულ ენასა და ლიტერატურას დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა. მისი ჩანაწერები გვიჩვენებს ადამიანს, რომელსაც აინტერესებდა ისტორია, ხალხური გადმოცემები და საზოგადოებრივი ცხოვრება. სწავლა მისთვის მხოლოდ სასწავლო პროგრამის შესრულება არ ყოფილა. წიგნის საშუალებით იგი ცდილობდა გაეგო საკუთარი ქვეყნის წარსული და ის გარემო, რომელშიც მის ხალხს ცხოვრება უწევდა.

1895 წელს ქრისტეფორე მღვდლად აკურთხეს და თავდაპირველად იმიერკასპიის მხარეში განაწესეს. მოგვიანებით საქართველოში დაბრუნდა და გორის მაზრის სოფლებში მსახურობდა. მისი გზა ხიდისთავსა და იტრიას დაუკავშირდა. ახალგაზრდა მოძღვარი სამრევლო ცხოვრებაში ჩაერთო და ადამიანების ყოველდღიურ საჭიროებებს ახლოდან გაეცნო. სოფლის მღვდლის მსახურება ღვთისმსახურებასთან ერთად ოჯახების, ბავშვებისა და ადგილობრივი საზოგადოების ცხოვრებასაც ეხებოდა.

იტრიაში ქრისტეფორემ სამრევლო სკოლის განვითარებაზე იზრუნა. მისი ძალისხმევით სკოლას შენობა შეემატა და იქ მეზობელი სოფლების ბავშვებიც სწავლობდნენ. იგი ასწავლიდა საღვთო სჯულს, ქართულ ენასა და ლიტერატურას, საქართველოს ისტორიას. მოძღვრისა და მასწავლებლის საქმე მის ცხოვრებაში ერთმანეთს შეერწყა. სოფლის ბავშვებისთვის სკოლა ცოდნის შეძენის ადგილიც იყო და საკუთარი ენისა და წარსულის გაცნობის შესაძლებლობაც.

სწავლების მნიშვნელობა განსაკუთრებით იგრძნობოდა გარემოში, სადაც ქართულ ენას საგანმანათლებლო სივრცეში დაბრკოლებები ხვდებოდა. ქრისტეფორე ქართული ენის შევიწროებას აკრიტიკებდა. მისთვის მშობლიურ ენაზე განათლება ქვეყნის კულტურულ ცხოვრებასა და ეროვნულ თვითშეგნებას უკავშირდებოდა. ამ დამოკიდებულებაში ჩანს მისი ადრეული მოღვაწეობის მნიშვნელოვანი მხარე: მომავალ თაობას საკუთარი ენა უნდა სცოდნოდა და საქართველოს ისტორიის გაცნობის შესაძლებლობა ჰქონოდა.

იგი ხალხურ თქმულებებსა და ადგილობრივ წეს-ჩვეულებებსაც იწერდა. აინტერესებდა სოფლების ისტორია, დღესასწაულები, ტაძრებთან დაკავშირებული გადმოცემები. ასეთი ჩანაწერები ადამიანთა მეხსიერებაში შემორჩენილ სამყაროს ინახავდა. ქრისტეფორეს ბიოგრაფიის ამ ნაწილში მომავალი პატრიარქის გვერდით მკვლევარიც ჩანს, რომელიც ყურადღებით უსმენდა ხალხს და ცდილობდა მათი მონათხრობი დავიწყებისგან დაეცვა.

მისი სასულიერო გზა მოგვიანებით თბილისსაც დაუკავშირდა. სხვადასხვა სამრევლოში მსახურებით დაგროვილი გამოცდილება თანდათან ფართო საეკლესიო პასუხისმგებლობაში გადაიზარდა. ქრისტეფორე საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას უჭერდა მხარს. ქართული ენის, სასულიერო განათლებისა და ეკლესიის დამოუკიდებელი მართვის საკითხები მისთვის ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო: ეკლესიას საკუთარი ისტორიული სახისა და ცხოვრების წესის შენარჩუნება სჭირდებოდა.

1917 წელს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენამ ახალი შესაძლებლობები და ახალი მოვალეობები წარმოშვა. აღდგენილ ეკლესიას საკუთარი მმართველობის მოწყობა, ეპარქიების გამართვა და სამღვდელოების შეთანხმებული მუშაობა სჭირდებოდა. ამ პროცესებში ქრისტეფორეც მონაწილეობდა. თუმცა რამდენიმე წელიწადში ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობა მკვეთრად შეიცვალა და ეკლესიის წინაშე დამოუკიდებლად ცხოვრების ამოცანას არსებობის შენარჩუნების მძიმე საზრუნავიც დაემატა.

1922 წელს ქრისტეფორეს ეპისკოპოსად დაასხეს ხელი. მისი სამღვდელმთავრო მსახურება მანგლისისა და ურბნისის ეპარქიებს დაუკავშირდა. იმავე წელს, როდესაც პატრიარქ ამბროსის დაპატიმრების საფრთხე გაჩნდა, ეკლესიის დროებითი მმართველობის ხელმძღვანელობა ქრისტეფორეს დაევალა. ეს გადაწყვეტილება მნიშვნელოვანია მათი ურთიერთობის გასაგებად: თავდაპირველად ამბროსიმ მას პასუხისმგებლობა მიანდო და რთულ ვითარებაში ეკლესიის მართვის საქმეში ჩართო.

შემდგომ წლებში მათი დამოკიდებულება საბჭოთა ხელისუფლებასთან ურთიერთობის საკითხზე განსხვავდებოდა. ამბროსი საქართველოს მდგომარეობის შესახებ საერთაშორისო საზოგადოებისათვის მიმართვასა და ხელისუფლების მოქმედებების მხილებას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა. ქრისტეფორე კი იმ სასულიერო პირთა შორის აღმოჩნდა, რომლებიც ხელისუფლებასთან შეთანხმების გზით ეკლესიისათვის მოქმედების შესაძლებლობის შენარჩუნებას ცდილობდნენ. ამ განსხვავებამ საეკლესიო ცხოვრებაში დაპირისპირება გააღრმავა.

ამ მოვლენების აღწერისას მხოლოდ ზოგადი სიტყვები საკმარისი არ არის. ქრისტეფორეს მონაწილეობა ე.წ. განახლებისა და რეფორმების მომხრეთა მოძრაობაში მისი ბიოგრაფიის მნიშვნელოვანი და სადავო ნაწილია. მოძრაობა ეკლესიის მართვისა და სახელმწიფოსთან ურთიერთობის შეცვლას მოითხოვდა. მის მოქმედებებს ამბროსი და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრთა ნაწილი ეწინააღმდეგებოდნენ. შესაბამისად, ამ პერიოდის ისტორია ერთიანი და მშვიდობიანი თანამშრომლობის სურათად ვერ წარმოჩნდება.

1926 წლის ბოლოს ქუთაისში შეკრებილმა ჯგუფმა ეკლესიის დროებითი მმართველობა შექმნა. ამბროსი ამ შეკრებას კანონიერ საეკლესიო კრებად არ ცნობდა. დაპირისპირება მმართველობის უფლებამოსილებებსა და კანცელარიის კონტროლსაც შეეხო. ხელისუფლების ჩარევამ მდგომარეობა კიდევ უფრო დაამძიმა. ქრისტეფორე ამ პროცესების მონაწილე იყო, ამიტომ მისი ცხოვრების პატივისცემით განხილვა ამ რთული ფაქტების გულწრფელად აღნიშვნასაც მოითხოვს.

ამავე დაპირისპირების ფონზე მიტროპოლიტმა კალისტრატე ცინცაძემ პატრიარქის მოსაყდრის მოვალეობაზე უარი განაცხადა. მოვლენები გვიჩვენებს, რამდენად მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა ეკლესია: გარედან მომდინარე ზეწოლას შიდა უთანხმოებაც ემატებოდა. განსხვავებული გზის არჩევა საერთო შედეგზე მოქმედებდა. ეკლესიის გადარჩენის საკითხს უკვე თან ახლდა კითხვა, როგორ უნდა შენარჩუნებულიყო მისი ერთიანობა და კანონიკური წესრიგი.

პატრიარქ ამბროსის გარდაცვალების შემდეგ, 1927 წლის ივნისში, საქართველოს მეოთხე საეკლესიო კრებამ ქრისტეფორე სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია. მას ეკლესიის ხელმძღვანელობა დაპირისპირებებისა და მძიმე დანაკარგების შემდეგ ჩაბარდა. ახალი წინამძღვარი ხელისუფლებასთან ურთიერთობის მოწესრიგებას ცდილობდა, თუმცა ამ პოლიტიკის შედეგები იმ იმედებს არ შეესაბამებოდა, რომლებიც მის მომხრეებს ჰქონდათ.

ქრისტეფორეს პატრიარქობისას საბჭოთა სახელმწიფოს ანტირელიგიური მიმართულება არ შეცვლილა. ეკლესიას კვლავ შეზღუდული შესაძლებლობები ჰქონდა, სასულიერო პირები ზეწოლას განიცდიდნენ, ხოლო ტაძრების დაცვა მუდმივ ზრუნვას საჭიროებდა. ხელისუფლებისადმი ლოიალობის გამოხატვამ ეკლესიის უსაფრთხოება ვერ უზრუნველყო. სწორედ ამ გარემოში უნდა განვიხილოთ მისი პატრიარქობის მთავარი სირთულე: შეთანხმების ძიება ვერ იქცა თავისუფალი საეკლესიო ცხოვრების გარანტიად.

მისი მმართველობის პერიოდში საეკლესიო კალენდრის შეცვლის მცდელობაც განხორციელდა. 1927 წელს ახალი სტილით დღესასწაულების აღნიშვნის გადაწყვეტილებას წინააღმდეგობა მოჰყვა და 1928 წელს იგი გაუქმდა. ამ შემთხვევამ აჩვენა, რამდენად მნიშვნელოვანი იყო მრევლის დამოკიდებულება ტრადიციასთან დაკავშირებულ ცვლილებებზე. ეკლესიის ცხოვრების გარდაქმნა მხოლოდ მმართველობითი გადაწყვეტილებით ვერ ხერხდებოდა, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საზოგადოებაში ნდობა უკვე შერყეული იყო.

ქრისტეფორე ხელისუფლებისადმი მიმართვებში ეკლესიის გაუსაძლის მდგომარეობაზეც საუბრობდა. 1931 წლის 28 აპრილის მიმართვა იმ დაბრკოლებების მოწმობაა, რომლებსაც მისი პატრიარქობისას ეკლესია აწყდებოდა. ამ დოკუმენტების მნიშვნელობა იმაშია, რომ ისინი მოვლენების სირთულეს გვანახებს: ხელისუფლებასთან ურთიერთობის შეცვლის მცდელობის მიუხედავად, წინამძღვარს კვლავ ეკლესიის საჭიროებებისა და უფლებების დაცვა უხდებოდა.

სიცოცხლის ბოლო წლებში მისი ჯანმრთელობა გაუარესდა. ყოველდღიურ პასუხისმგებლობას ავადმყოფობის სიმძიმეც დაემატა. 1932 წლის 10 იანვარს ქრისტეფორე III თბილისში გარდაიცვალა და სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს. იმავე წელს საქართველოს ეკლესიის წინამძღვრად კალისტრატე ცინცაძე აირჩიეს. ეკლესიის წინაშე არსებული ძირითადი განსაცდელები კვლავ გაგრძელდა და ახალი პატრიარქის პასუხისმგებლობად იქცა.

ქრისტეფორე III-ის ცხოვრების შეფასება მხოლოდ პატრიარქობის სადავო მოვლენებითაც ვერ შემოიფარგლება. მის უკან იყო ბავშვობის სიღარიბე, განათლებისათვის გაწეული შრომა, სოფლის მოძღვრობა, სკოლაზე ზრუნვა და ქართული სიტყვის დაცვა. ამავე ბიოგრაფიაში ადგილი აქვს ისეთ გადაწყვეტილებებსაც, რომლებმაც საეკლესიო დაპირისპირება გაამწვავა. ორივე მხარის დანახვა ადამიანს და მის ეპოქას უფრო სრულად გვაცნობს.

მისი გზა გვახსენებს, რამდენად მძიმე შეიძლება იყოს ეკლესიის წინამძღოლობა მაშინ, როდესაც ხელისუფლება რწმენის ცხოვრებას ზღუდავს და საზოგადოებას შიში მოიცავს. ვერტყვიჭალიდან სიონამდე ქრისტეფორემ გაიარა სწავლა, მსახურება, იმედი და რთული არჩევანი. მისი ისტორიის ხსოვნა მოითხოვს თანაგრძნობასაც და სიმართლის ერთგულებასაც, რათა მომავალ თაობას წარსული მთელი თავისი სირთულით გადაეცეს.