სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი ხელაია — რწმენისა და სამშობლოს თავისუფლებისათვის აღმართული ხმა

1921 წლის სექტემბერში საქართველოს ეკლესიამ წინამძღვრად მიტროპოლიტი ამბროსი აირჩია. ქვეყანა საბჭოთა რუსეთის ჯარს დაეკავებინა, ხოლო ეკლესიის ცხოვრებას მძიმე განსაცდელი ემუქრებოდა. ახალ პატრიარქს მრავალწლიანი სამღვდელო, სამეცნიერო და საზოგადოებრივი გამოცდილება ჰქონდა. ახლა მის წინაშე მთელი ეკლესიის პასუხისმგებლობა იდგა. ამბროსის მსახურებაში რწმენის ერთგულება და სამშობლოს სიყვარული გაერთიანდა. იგი საქართველოს თავისუფლებას მაშინაც იცავდა, როდესაც მართალ სიტყვას დევნა, პატიმრობა და სიცოცხლის საფრთხე მოჰყვებოდა.

ამბროსი ხელაია, ერისკაცობაში ბესარიონ ზოსიმეს ძე ხელაია, 1861 წელს მარტვილში, სამეგრელოში დაიბადა. მისი მამა, ზოსიმე, მღვდელი იყო. ბავშვობა საეკლესიო გარემოს დაუკავშირდა, სადაც ლოცვა და წიგნი ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილს წარმოადგენდა. აქ დაიწყო გზა ადამიანისა, რომელსაც ქვეყნის ტკივილის ტარება და უმძიმეს დროს მისი სულიერი წინამძღოლობა მოუწევდა.

პირველი განათლება სამეგრელოში მიიღო, შემდეგ თბილისის სასულიერო სემინარიაში გააგრძელა სწავლა, რომელიც 1885 წელს დაამთავრა. ღვთისმეტყველებისა და საეკლესიო ისტორიის შესწავლასთან ერთად ხედავდა ქართული ენისა და კულტურის წინაშე არსებულ სირთულეებს. მის შემდგომ მოღვაწეობაში ცოდნისა და პასუხისმგებლობის ეს კავშირი მნიშვნელოვან ადგილს დაიკავებდა.

ბესარიონი დაოჯახდა კესარია მერჩულეზე და სამღვდელო მსახურებას შეუდგა. მსახურობდა სოჭსა და სოხუმში, იყო აფხაზეთის საეკლესიო-სამრევლო სკოლების ზედამხედველი და ქართული ენის მასწავლებელი. მოძღვრის საქმიანობა ადამიანების ყოველდღიურ ცხოვრებას უკავშირდებოდა: ოჯახების საჭიროებებს, ბავშვების აღზრდასა და იმ განსაცდელებს, რომელთა დროსაც მრევლი სულიერ მხარდაჭერას ელოდა.

აფხაზეთში იგი რუსიფიკაციის პოლიტიკას ეწინააღმდეგებოდა. პრესაში აკრიტიკებდა ქართული ენის შევიწროებასა და ქართველებსა და აფხაზებს შორის მტრობის გაღვივებას. მისთვის განათლება კულტურული მეხსიერების შენარჩუნებას ემსახურებოდა. ბავშვებს საკუთარი ენისა და ისტორიის გაცნობის შესაძლებლობა უნდა ჰქონოდათ. ამ საქმიანობაში სამრევლო მსახურება, მასწავლებლობა და საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობა ერთმანეთს ავსებდა.

1896 წელს ბესარიონს მეუღლე გარდაეცვალა და შვილების აღზრდის პასუხისმგებლობა მას დარჩა. მომავალ პატრიარქს პირადი დანაკარგის მიუხედავად ოჯახის მოვლა და მსახურების გაგრძელება უხდებოდა. მისი სიმტკიცის გახსენებისას ეს ადამიანური მხარეც მნიშვნელოვანია: ეკლესიის წინამძღოლი მანამდე მამა იყო, რომელსაც საკუთარი ტკივილის ტარება და შვილებზე ზრუნვა უწევდა.

1897 წელს ბესარიონი ყაზანის სასულიერო აკადემიაში ჩაირიცხა. მისი სამეცნიერო ინტერესები საქართველოს ქრისტიანულ ისტორიას უკავშირდებოდა. 1900 წელს ბერად აღიკვეცა და ამბროსი ეწოდა. აკადემიაში მიღებული განათლება შემდგომში ისტორიული მასალების კვლევასა და ეკლესიის უფლებების დაცვაში გამოადგა. მონაზვნური მსახურება მის ცხოვრებაში მანამდე დაგროვილ გამოცდილებასა და პასუხისმგებლობას შეუერთდა.

აკადემიის დასრულების შემდეგ ამბროსი ჭელიშის მონასტერში მოღვაწეობდა. ზრუნავდა მონასტრის ცხოვრებასა და ისტორიულ მემკვიდრეობაზე. აქ აღმოაჩინა „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ ჭელიშური ხელნაწერი, რომელმაც ქართული ქრისტიანული ისტორიის კვლევაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა. ძველი წიგნის აღმოჩენა წარსულის ხმის დაბრუნებას ჰგავდა: შენარჩუნებული ტექსტი ახალ თაობებს საქართველოს სულიერ სათავეებთან აკავშირებდა.

ამბროსი მოგზაურობდა, აღწერდა ისტორიულ ძეგლებს და აგროვებდა ცნობებს. პერიოდულ პრესაში აქვეყნებდა წერილებს საქართველოს საეკლესიო და კულტურული წარსულის შესახებ. მისთვის ტაძრის წარწერები, ხელნაწერები და ხალხის მეხსიერება ერთმანეთთან დაკავშირებული წყაროები იყო. მათი შესწავლით იგი თაობების შრომას იცავდა და მომავალ მკვლევრებს წარსულის უკეთ გაცნობის შესაძლებლობას უტოვებდა.

1904 წელს იგი თბილისში გადაიყვანეს და ფერისცვალების მონასტრის წინამძღვრად დაინიშნა. აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის ბრძოლაში. ქართული ეკლესიის დამოუკიდებელი მართვის მოთხოვნა მისთვის ისტორიული სამართლიანობისა და საეკლესიო უფლებების დაცვას ნიშნავდა. ამ საქმიანობამ ხელისუფლების წინააღმდეგობა გამოიწვია და მისი ცხოვრების გზა მძიმე განსაცდელს დაუკავშირა.

ამბროსის რუსეთში იძულებით ყოფნა და სამშობლოში დაბრუნების შეზღუდვა მოუხდა. მოგვიანებით ეგზარქოს ნიკონის მკვლელობასთან დაკავშირებული ბრალდებაც წაუყენეს, რომლისგანაც გაამართლეს. თუმცა საქართველოში დაბრუნება მაშინვე ვერ შეძლო. გადასახლების წლებში მის წერილებში სამშობლოზე წუხილი და სულიერი მარტოობა ჩანს. განშორებამ ეკლესიის სამსახურში დაბრუნების სურვილი ვერ ჩააქრო.

1917 წელს ამბროსი საქართველოში დაბრუნდა. იმავე წელს საქართველოს ეკლესიამ ავტოკეფალია აღადგინა. იგი ჭყონდიდის მიტროპოლიტი გახდა, შემდეგ კი ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიას განაგებდა. ზრუნავდა სამღვდელოებაზე, ტაძრებსა და ადგილობრივ ქართველ და აფხაზ მოსახლეობაზე. აღდგენილი ეკლესიის ცხოვრების მოწყობას შეთანხმებული შრომა სჭირდებოდა, ქვეყნის პოლიტიკური მომავალი კი გაურკვეველი რჩებოდა.

1921 წელს, საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციისა და პატრიარქ ლეონიდეს გარდაცვალების შემდეგ, ამბროსი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩიეს. მისი აღსაყდრება ოქტომბერში გაიმართა. დევნისა და განშორების გამოცდილების მქონე მოძღვარმა ახლა მთელი ეკლესიის პასუხისმგებლობა იტვირთა. ტაძრების, სამღვდელოებისა და მრევლის მდგომარეობა ქვეყნის თავისუფლების დაკარგვასთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული.

1922 წელს ამბროსიმ გენუის საერთაშორისო კონფერენციას მემორანდუმით მიმართა. აღწერდა საქართველოს ოკუპაციასა და ეროვნული და რელიგიური ცხოვრებისათვის შექმნილ საფრთხეებს. მოითხოვდა საოკუპაციო ჯარის გაყვანას და ქართველი ერისათვის საკუთარი მომავლის თავისუფლად განსაზღვრის შესაძლებლობის მიცემას. ამ მიმართვით ცდილობდა, საქართველოს ხმა საერთაშორისო საზოგადოებას გაეგონა და ქვეყნის მდგომარეობა ყურადღების მიღმა არ დარჩენილიყო.

მემორანდუმს საქართველოს თავისუფლება არ აღუდგენია, თუმცა პატრიარქის პოზიცია ისტორიულ დოკუმენტად დარჩა. ამბროსიმ იცოდა, რომ მიმართვას მძიმე შედეგები შეიძლებოდა მოჰყოლოდა. მისთვის ეკლესიისა და ხალხის მდგომარეობაზე საუბარი აუცილებელი მოვალეობა იყო. ამ არჩევანში განსაკუთრებული ძალით ჩანს პასუხისმგებლობა, რომელიც პირად უსაფრთხოებაზე მაღლა ქვეყნისა და სარწმუნოების ინტერესებს აყენებდა.

ხელისუფლებამ ამბროსი და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრები დააპატიმრა. 1924 წლის მარტში მათი სასამართლო პროცესი გაიმართა. ბრალდებები მემორანდუმის გაგზავნასა და საეკლესიო ქონების საკითხებს მოიცავდა. პატრიარქმა საკუთარი მოქმედებები ეკლესიისა და ერის წინაშე მოვალეობით განმარტა. იგი აცხადებდა, რომ ეროვნული არსებობისათვის შექმნილი საფრთხის დანახვისას ხმის ამოღება აუცილებელი იყო.

მის სახელს უკავშირდება სიტყვები: „ჩემი სული ღმერთს ეკუთვნის, ჩემი გული სამშობლოს, ჩემი გვამი კი თქვენთვის დამითმია, მტარვალებო!“ ამ სიტყვებში რწმენისა და სამშობლოსადმი ერთგულება გამოიხატება. ხელისუფლებას მისი ფიზიკური თავისუფლების შეზღუდვა შეეძლო, მაგრამ სულიერი პასუხისმგებლობა მასში რჩებოდა. სასამართლოს წინაშე გამოჩენილი სიმტკიცე საქართველოს ისტორიული მეხსიერების ნაწილად იქცა.

ამბროსის მრავალწლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. მეტეხის ციხეში გატარებულმა დრომ ჯანმრთელობა დაუზიანა. გათავისუფლების შემდეგ კვლავ განაგრძო მსახურება, თუმცა ეკლესიის მდგომარეობა მძიმე დარჩა. სახელმწიფო ზეწოლას შიდა უთანხმოებაც ემატებოდა. მისი ბოლო წლები ეკლესიის მმართველობისა და საბჭოთა ხელისუფლებასთან ურთიერთობის შესახებ დაპირისპირებებით დამძიმდა.

1926 წლის ბოლოსა და 1927 წლის დასაწყისში ამბროსი მისი ნებართვის გარეშე შექმნილი დროებითი მმართველობის კანონიერებას ეწინააღმდეგებოდა. ავადმყოფ წინამძღვარს საეკლესიო წესრიგის დაცვაც უწევდა. მის ცხოვრებას მხოლოდ სასამართლოზე გამოჩენილი სიმტკიცე ვერ გამოხატავს. პასუხისმგებლობის ტარება პატიმრობიდან დაბრუნების შემდეგაც გაგრძელდა და სიცოცხლის ბოლომდე არ შემსუბუქებულა.

1927 წლის 29 მარტს ამბროსი ხელაია თბილისში გარდაიცვალა. იგი სიონის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს. 1995 წელს საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ წმინდა ამბროსი აღმსარებლის სახელით წმინდანად შერაცხა. მის შემდეგ დარჩა ქადაგებები, წერილები და ისტორიული ნაშრომები. მათი ნაწილი ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში დაცულ პირად არქივში ინახება.

მარტვილიდან სიონამდე ამბროსის გზამ გაიარა სწავლა, ოჯახური ტკივილი, მონაზვნობა, კვლევა, გადასახლება და პატიმრობა. ამ მემკვიდრეობაში რჩება ადამიანის ერთგულება, რომელმაც მძიმე განსაცდელის წინაშე მართალი სიტყვა შეინარჩუნა. მისი ხსოვნა ახალ თაობებს რწმენის, პასუხისმგებლობისა და სიმტკიცის მნიშვნელობას ახსენებს.