📜 მარტყოფის მონასტერი — წმინდა ანტონ მარტყოფელის უძველესი სავანე

მარტყოფის მონასტერი საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი და მნიშვნელოვანი სამონასტრო ცენტრია. იგი მდებარეობს გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მარტყოფთან ახლოს, თბილისიდან აღმოსავლეთით, იალნოს ქედის ტყიან ფერდობებზე. მონასტრის ისტორია თითქმის თხუთმეტ საუკუნეს მოიცავს და განსაკუთრებით მჭიდროდ უკავშირდება VI საუკუნეში მოღვაწე წმინდა ანტონ მარტყოფელს, ერთ-ერთ ცამეტ ასურელ მამათაგანს, რომლებმაც ქართული მონაზვნური ცხოვრების განმტკიცებასა და გავრცელებაში განსაკუთრებული როლი შეასრულეს.

მარტყოფის სამონასტრო ცხოვრების დასაწყისი VI საუკუნის მეორე ნახევარს უკავშირდება. სწორედ ამ პერიოდში აქ მოღვაწეობა დაიწყო წმინდა ანტონმა. იგი საქართველოში სხვა ასურელ მამებთან ერთად ჩამოვიდა და თავდაპირველად მათ საერთო სულიერ ცხოვრებაში მონაწილეობდა, მოგვიანებით კი განმარტოებული მოღვაწეობის გზა აირჩია. მისი სახელი იმდენად მჭიდროდ დაუკავშირდა ამ ადგილს, რომ საუკუნეების განმავლობაში მარტყოფი და წმინდა ანტონი ერთმანეთისგან განუყოფელ ცნებებად იქცა.

წმინდა ანტონს განსაკუთრებით იზიდავდა მარტოობა, ლოცვა და მკაცრი ასკეტური ცხოვრება. სწორედ განმარტოებული ცხოვრების გამო უწოდეს მას „მარტომყოფელი“, მოგვიანებით კი — „მარტყოფელი“. ქართულ საეკლესიო ტრადიციაში ამ სახელწოდებას უკავშირდება მარტყოფის სახელის წარმოშობაც. ამგვარად, მონასტრის სახელწოდება არა მხოლოდ გეოგრაფიული ტოპონიმია, არამედ მისი დამაარსებლის ასკეტური ცხოვრების ხასიათსაც გამოხატავს.

მარტყოფის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის ტრადიციას. საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, წმინდა ანტონმა ედესიდან საქართველოში ჩამოაბრძანა მაცხოვრის ხელთუქმნელი გამოსახულება კეცზე. სწორედ ამ სიწმინდეს უკავშირდება მონასტრის ცნობილი სახელწოდებაც — მარტყოფის ღვთაების მონასტერი. მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის სახელზე ნაკურთხი მთავარი ტაძარი საუკუნეების განმავლობაში სავანის სულიერ ცენტრს წარმოადგენდა.

წმინდა ანტონის მოღვაწეობასთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ადგილია მონასტრის ზემოთ, მთაზე აღმართული ანტონ მარტყოფელის სვეტი. საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, წმინდანმა თავისი ცხოვრების უკანასკნელი წლები სწორედ სვეტზე განმარტოებით გაატარა. აქ იგი ლოცვას, მარხვასა და მკაცრ ასკეტურ ღვაწლს ეწეოდა და კიდევ უფრო შორდებოდა ყოველდღიურ სამყაროს.

სვეტის მაღალი და განმარტოებული მდებარეობა ნათლად გამოხატავს იმ სულიერ იდეალს, რომელსაც ადრეული ქრისტიანული მონაზვნობა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა. წმინდა ანტონის სვეტი დღესაც მარტყოფის მონასტრის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობადი სიმბოლო და მნიშვნელოვანი მომლოცველობის ადგილია.

წმინდა ანტონის გარდაცვალების შემდეგ მონასტერმა არსებობა გააგრძელა და თანდათან მნიშვნელოვან საეკლესიო ცენტრად ჩამოყალიბდა. მისი მნიშვნელობა განსაკუთრებით გაიზარდა შუა საუკუნეებში. მარტყოფი მხოლოდ ბერების განმარტოებული სავანე აღარ იყო — იგი აღმოსავლეთ საქართველოს მნიშვნელოვან საეკლესიო და კულტურულ ცენტრად იქცა.

მონასტრის ისტორიაში მნიშვნელოვანი ცვლილება 1265 წელს მოხდა. ოქროს ურდოს მბრძანებლის, ბერქა ყაენის ლაშქრობის შედეგად რუსთავი განადგურდა. ამის შემდეგ რუსთავის საეპისკოპოსო კათედრა მარტყოფში გადაიტანეს. ამ მოვლენამ მონასტრის სტატუსი მნიშვნელოვნად გაზარდა და იგი რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში რეგიონული საეკლესიო ცხოვრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ცენტრად აქცია.

თუმცა მარტყოფის ისტორია მშვიდობიანი არ ყოფილა. საქართველოს სხვა მრავალი მონასტრის მსგავსად, ისიც არაერთხელ აღმოჩნდა ომების, უცხოელთა შემოსევებისა და პოლიტიკური არეულობის პირისპირ. ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე დარტყმა სავანემ 1395 წელს, თემურლენგის შემოსევის დროს მიიღო, როდესაც მონასტერი აოხრდა.

ამავე ისტორიულ პერიოდს უკავშირდება მონასტრის მთავარი სიწმინდის — წმინდა ანტონთან დაკავშირებული მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის — დაკარგვაც. მისი შემდგომი ბედი უცნობია. მიუხედავად ამისა, მაცხოვრის ხელთუქმნელ ხატთან დაკავშირებული სულიერი ტრადიცია მარტყოფში გაგრძელდა და მონასტერმა „ღვთაების მონასტრის“ სახელწოდებაც შეინარჩუნა.

მძიმე ნგრევის შემდეგ მარტყოფი კვლავ აღდგა. საუკუნეების განმავლობაში ტაძრები და სხვა ნაგებობები რამდენჯერმე შეკეთდა და გადაკეთდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი სამშენებლო და აღდგენითი სამუშაოები მიმდინარეობდა XVII–XVIII საუკუნეებში. ამ პერიოდში მონასტერი თანდათან გამაგრებულ კომპლექსადაც ჩამოყალიბდა.

XVIII საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი და გეოგრაფი ვახუშტი ბატონიშვილი მარტყოფს გამაგრებულ სავანედ აღწერს. მონასტერს გარს ერტყა თავდაცვითი კედელი, რომელიც რთულ პოლიტიკურ პირობებში ბერების, მონასტრის ქონებისა და სიწმინდეების დაცვას ემსახურებოდა. ეს გარემოება კარგად აჩვენებს, რომ შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ხშირად არა მხოლოდ სულიერი, არამედ მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი და თავდაცვითი ცენტრები იყო.

კომპლექსის ერთ-ერთი გამორჩეული ისტორიული ნაგებობაა 1699 წელს აგებული სამრეკლო. მასზე შემორჩენილი ქართული წარწერა მშენებლობის ისტორიასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან ცნობებს გვაწვდის. სამრეკლო ქართული საეკლესიო არქიტექტურის საინტერესო ნიმუშია და დღეს მონასტრის ისტორიული კომპლექსის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს.

XVIII საუკუნეში მონასტერი კვლავ რთულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. აღმოსავლეთ საქართველოში გახშირებული ლეკთა თავდასხმები სავანის უსაფრთხოებას მუდმივ საფრთხეს უქმნიდა. 1752 წელს მდგომარეობა იმდენად დამძიმდა, რომ რუსთაველი ეპისკოპოსი იოსებ ჯანდიერიშვილი იძულებული გახდა მონასტერი დაეტოვებინა და საეპისკოპოსო რეზიდენცია უფრო დაცულ ადგილას გადაეტანა.

ამ მოვლენებმა მარტყოფის ძველ საეპისკოპოსო და საგანმანათლებლო ცხოვრებას ძლიერი დარტყმა მიაყენა. მიუხედავად ამისა, მონასტერმა თავისი რელიგიური მნიშვნელობა მთლიანად არ დაკარგა და მორწმუნეთათვის კვლავ წმინდა ადგილად რჩებოდა.

მონასტრის არქიტექტურულ ისტორიაში კიდევ ერთი მძიმე მოვლენა 1823 წლის მიწისძვრა იყო. მიწისძვრამ მთავარი ტაძარი მნიშვნელოვნად დააზიანა — ჩამოინგრა გუმბათი და ნაგებობის ნაწილი. დაზიანება იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რომ XIX საუკუნეში მთავარი ეკლესიის ფართომასშტაბიანი აღდგენა და ფაქტობრივად ხელახლა აშენება გახდა საჭირო.

ძველი ტაძრის ცვლილებებთან ერთად დაიკარგა მისი მნიშვნელოვანი მხატვრული მემკვიდრეობის ნაწილიც. ისტორიულ აღწერებში იხსენიება ძველი ფრესკები და ქართველ მეფეთა გამოსახულებები, მათ შორის ვახტანგ გორგასლისა და დავით აღმაშენებლის პორტრეტები. მოგვიანებით ტაძრის გადაკეთებამ ძველი მოხატულობის დიდი ნაწილი გააქრო.

დღევანდელი მარტყოფის კომპლექსი ამიტომ სხვადასხვა საუკუნის ნაგებობათა ერთობლიობას წარმოადგენს. მისი მთავარი დომინანტია მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის სახელობის ტაძარი, თუმცა მონასტრის ტერიტორიაზე ასევე გვხვდება სხვა საეკლესიო და სამონასტრო ნაგებობები, ისტორიული სამრეკლო და მონასტრის ზემოთ აღმართული წმინდა ანტონის სვეტი.

მარტყოფის ისტორიას უკავშირდება საქართველოს ეკლესიის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი პიროვნება — სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ იგი აღდგენილი ავტოკეფალური ეკლესიის პირველი კათოლიკოს-პატრიარქი გახდა.

1918 წელს კირიონ II მარტყოფის მონასტერში, თავის სენაკში, ცეცხლსასროლი იარაღით მიყენებული ჭრილობით გარდაცვლილი იპოვეს. მისი სიკვდილის გარემოებები საქართველოს ეკლესიის უახლესი ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე ტრაგიკულ და ბოლომდე გაურკვეველ ეპიზოდად რჩება.

XX საუკუნეში მონასტრისათვის განსაკუთრებით მძიმე აღმოჩნდა საბჭოთა პერიოდი. ათეისტური სახელმწიფო პოლიტიკის პირობებში საქართველოში მრავალი ეკლესია და მონასტერი დაიხურა. მარტყოფშიც შეწყდა სამონასტრო ცხოვრება და კომპლექსმა გარკვეული დროით თავისი თავდაპირველი რელიგიური ფუნქცია დაკარგა.

საბჭოთა პერიოდში მონასტრის შენობები სხვადასხვა საერო დანიშნულებით გამოიყენებოდა. მიუხედავად ამისა, წმინდა ანტონ მარტყოფელისა და უძველესი სავანის ხსოვნა ადგილობრივ მოსახლეობასა და მორწმუნეებში შენარჩუნდა. მონასტერი კვლავ აღიქმებოდა საქართველოს ქრისტიანული წარსულის მნიშვნელოვან ნაწილად.

საქართველოს ეროვნული და საეკლესიო ცხოვრების გამოცოცხლებასთან ერთად 1989 წელს მარტყოფში მონაზვნური ცხოვრება აღდგა. სავანე კვლავ მოქმედ მართლმადიდებლურ მონასტრად იქცა, აღდგა ღვთისმსახურება და დაიწყო ისტორიული კომპლექსის მოვლა-პატრონობა.

დღეს მონასტრის ერთ-ერთი მთავარი სიწმინდეა წმინდა ანტონ მარტყოფელის საფლავი. მორწმუნეები აქ საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან მოდიან წმინდანის პატივსაცემად და სალოცავად. მომლოცველები ასევე ადიან წმინდა ანტონის სვეტთან — იმ განმარტოებულ ადგილას, რომელსაც საეკლესიო ტრადიცია მისი ცხოვრების უკანასკნელ ასკეტურ პერიოდს უკავშირებს.

მარტყოფის ბუნებრივი გარემოც განსაკუთრებულ შთაბეჭდილებას ქმნის. ტყიანი მთები, იალნოს ქედის ფერდობები, მონასტრის ზემოთ აღმართული წმინდა ანტონის სვეტი და გარშემო გამეფებული სიჩუმე დღესაც ინარჩუნებს განმარტოებისა და ლოცვის ატმოსფეროს, რომელმაც თითქმის თხუთმეტი საუკუნის წინ წმინდა ანტონი ამ ადგილს დაუკავშირა.

მარტყოფის მონასტერი არის ადგილი, სადაც საქართველოს ქრისტიანული ისტორიის მრავალი მნიშვნელოვანი ფენა ერთმანეთს ხვდება: ცამეტი ასურელი მამის მოღვაწეობა, წმინდა ანტონ მარტყოფელის ასკეტური ცხოვრება, მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის ტრადიცია, შუა საუკუნეების საეპისკოპოსო ცენტრი, უცხოელთა შემოსევები, საუკუნოვანი ნგრევა და აღდგენა, კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის ტრაგიკული ისტორია და საბჭოთა ეპოქის შემდეგ აღორძინებული მონაზვნური ცხოვრება.

მარტყოფი დღესაც რჩება ქართული მონაზვნური ტრადიციის ერთ-ერთ გამორჩეულ სიმბოლოდ — სავანედ, რომელმაც თითქმის თხუთმეტი საუკუნის განმავლობაში არაერთი განადგურება და ისტორიული გარდატეხა გადაიტანა. წმინდა ანტონის საფლავი, მისი განმარტოებული სვეტი, ძველი სამრეკლო და მთებით გარშემორტყმული მონასტერი კვლავ ინარჩუნებს იმ სულიერ მნიშვნელობას, რომლის საფუძველიც VI საუკუნეში წმინდა ანტონ მარტყოფელის მოღვაწეობამ შექმნა.