✠ წმინდა ილარიონ ქართველი ახალი — ყანჩაველი

წმინდა ილარიონ ქართველი ახალი, ერისკაცობაში იესე ყანჩაველი, XIX საუკუნის საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთი გამორჩეული სასულიერო მოღვაწე, ასკეტი, აღმსარებელი და ათონის წმინდა მთის დიდი მამაა. მისი ცხოვრება დაკავშირებულია საქართველოსთვის რთულ ისტორიულ ეპოქასთან, როდესაც იმერეთის სამეფო დამოუკიდებლობას კარგავდა და ქვეყანა რუსეთის იმპერიის გავლენის ქვეშ ექცეოდა. წმინდანმა თავისი ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე მსახურება საქართველოში, რუსეთში, ოსმალეთის იმპერიასა და ათონის მთაზე განაგრძო, თუმცა ყველგან რჩებოდა სამშობლოსა და მართლმადიდებელი სარწმუნოების ერთგულ მსახურად.

წმინდა ილარიონი 1776 წელს იმერეთში, შორაპნის მაზრის სოფელ ლოსიათხევში, ღვთისმოსავი აზნაურების ხახული და მარიამ ყანჩაველების ოჯახში დაიბადა. ნათლობისას მას იესე უწოდეს. ექვსი წლის ასაკში იგი დედის ძმამ, ბერდიაკონმა სტეფანემ, თავისთან წაიყვანა. მამა სტეფანე მკაცრი ასკეტური ცხოვრებით გამოირჩეოდა და პატარა იესეც ადრეული ასაკიდან შეაჩვია ლოცვას, მარხვას, მორჩილებასა და განმარტოებულ ცხოვრებას. სწორედ ბავშვობაში ჩაეყარა საფუძველი იმ სულიერ სიმტკიცეს, რომელიც შემდეგ მისი მთელი ცხოვრების მთავარი ნიშანი გახდა.

ბერდიაკონ სტეფანეს გარდაცვალების შემდეგ იესე ტაბაკინის მონასტერში გადავიდა. მოგვიანებით მას სწავლის გაგრძელება სურდა და თბილისის სასულიერო სასწავლებლისკენ გაემართა, თუმცა ნიქოზის ეპისკოპოსმა, რომელმაც ახალგაზრდა იესეს სულიერი მდგომარეობა შენიშნა, ურჩია, უკან დაბრუნებულიყო და იმ გზას გაჰყოლოდა, რომელიც უფალს მისთვის ჰქონდა განკუთვნილი.

მისი სულიერი აღზრდა ასევე უკავშირდება არქიმანდრიტ გერონტი სოლოღაშვილს, რომელიც გარკვეული პერიოდი ჯრუჭის წმინდა გიორგის მონასტერში მოღვაწეობდა. გიორგი წერეთელმა ახალგაზრდა იესე სწორედ მას მიანდო სულიერი ცოდნის გასაღრმავებლად. გერონტი განსაკუთრებულ ყურადღებას ლოცვასა და მკაცრ მონაზვნურ სულისკვეთებას უთმობდა. ამიტომ წმინდა ილარიონის ცხოვრების ადრეული პერიოდი ჯრუჭის მონასტრის სულიერ გარემოსთანაც არის დაკავშირებული.

მოგვიანებით იესე იმერეთის სამეფო კარზე აღმოჩნდა. იგი ღვთისმოსაობითა და სიწმინდით გამოირჩეოდა. იესემ ცოლად შეირთო თავადის ასული მარიამი, შემდეგ მღვდლად აკურთხეს და სამეფო კარის მოძღვრად დაადგინეს. მცირე ხნის შემდეგ მისი მეუღლე გარდაიცვალა, რის შემდეგაც იესემ კიდევ უფრო მეტად მიუძღვნა თავი ლოცვასა და სულიერ ცხოვრებას.

განსაკუთრებით მჭიდრო იყო მისი ურთიერთობა იმერეთის უკანასკნელ მეფესთან, წმინდა სოლომონ II-სთან. იესე მეფის მოძღვარი, სულიერი მრჩეველი და ერთგული თანამგზავრი გახდა. როდესაც რუსეთის იმპერიის ზეწოლის შედეგად სოლომონ II იძულებული გახდა სამშობლო დაეტოვებინა, იესე ყანჩაველმა მეფე განსაცდელში არ მიატოვა და მას ოსმალეთში გაჰყვა. მეფემ სიცოცხლის უკანასკნელი წლები ტრაპიზონში გაატარა და იქვე აღესრულა.

მეფის გარდაცვალების შემდეგ იესე გარკვეული დროით რუსეთში, დედოფალ მარიამთან იმყოფებოდა. სამეფო გარემოს ფუფუნება და დიდება მის ასკეტურ სულს მძიმე ტვირთად ექცა. მან უარი თქვა საერო პატივსა და შესაძლო საეკლესიო დაწინაურებაზე, მდიდრული სამოსი ღარიბის სამოსით შეცვალა და საბოლოოდ განმარტოებული ცხოვრების გზას დაადგა.

1819 წელს იესე ათონის წმინდა მთაზე გაემგზავრა. თავდაპირველად მან ივირონის მონასტერი მოილოცა, შემდეგ კი დიონისეს მონასტერში გადავიდა. 1821 წელს იგი ბერად აღიკვეცა და ილარიონის სახელი მიიღო. მიუხედავად იმისა, რომ მანამდე სამეფო კარის მოძღვარი და გამოცდილი სასულიერო პირი იყო, ათონზე უბრალო მორჩილის ცხოვრებას ეწეოდა და თავმდაბლად ასრულებდა ყველაზე მძიმე საქმეებს. როცა მისი ვინაობა და წარსული ცნობილი გახდა, ათონელმა ბერებმა მას განსაკუთრებული პატივი მიაგეს, თუმცა თავად ილარიონი ადამიანურ დიდებას გაურბოდა.

1821–1822 წლებში, საბერძნეთის აჯანყებისა და ოსმალური რეპრესიების დროს, ათონის მონასტრებს დიდი საფრთხე დაემუქრა. მამა ილარიონი უშიშრად წარდგა თურქი სარდლის, აბდულ რობუტ-ფაშას წინაშე. აღმოჩნდა, რომ ფაშა წარმოშობით ქართველი იყო, ბავშვობაში დატყვევებული და გამაჰმადიანებული. ილარიონმა მას უშიშრად შეახსენა ქრისტიანული სარწმუნოება და არ შეუშინდა სიკვდილის საფრთხეს.

მისი სიმტკიცე იმდენად დიდი იყო, რომ მოწამეობრივი სიკვდილიც კი სურდა, თუმცა სიკვდილით დასჯას გადაურჩა. მოგვიანებით მან თესალონიკის ციხეში დატყვევებულ ქრისტიანებს ემსახურა და განსაცდელში მყოფ ადამიანებს სულიერად ამხნევებდა.

ათონზე დაბრუნების შემდეგ წმინდა ილარიონმა კიდევ უფრო მკაცრი ასკეტური ცხოვრება დაიწყო. იგი გამოქვაბულებსა და განმარტოებულ ადგილებში ცხოვრობდა, მკაცრად მარხულობდა, ღამით ლოცულობდა და თითქმის მთლიანად უარი ჰქონდა ნათქვამი ყოველგვარ მიწიერ კომფორტზე. რამდენიმე წელი მან ახალი სკიტის კოშკში გაატარა. მძიმე ღვაწლმა მისი სხეული დაასუსტა, თუმცა მისი სულიერი ავტორიტეტი სულ უფრო იზრდებოდა. ბერები და მომლოცველები მასთან რჩევისა და კურთხევის მისაღებად მიდიოდნენ.

მამა ილარიონის ცხოვრების განსაკუთრებული თვისება იყო ისიც, რომ იგი არასოდეს ეძებდა გარეგნულ დიდებას. სამეფო კარზე მიღებული პატივი, მღვდლის ხარისხი და ათონზე მოპოვებული ავტორიტეტი მისთვის მიზანი არ ყოფილა. როცა გრძნობდა, რომ ადამიანური პატივი მის განმარტოებას უშლიდა ხელს, სხვა ადგილას გადადიოდა და კვლავ მდუმარებასა და ლოცვას ეძებდა.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა მის მოღვაწეობას ივირონის მონასტერში. წმინდა ილარიონმა იქ ქართული წიგნებისა და ხელნაწერების შესწავლას მიჰყო ხელი, შეადგინა კატალოგი და მნიშვნელოვანი ამონაწერები შეკრიბა. მის მიერ მომზადებული კრებული „ყვავილნარი“ თორმეტ ტომად ჩამოყალიბდა და ძირითადად წმინდანთა ცხოვრებებს მოიცავდა. ამ საქმიანობით მან მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ათონზე დაცული ქართული სასულიერო მემკვიდრეობის შენარჩუნებასა და გავრცელებაში.

მისი ცხოვრების გზა ნათლად აერთიანებს საქართველოსა და ათონის წმინდა მთის მრავალსაუკუნოვან სულიერ კავშირს. ივირონში ქართული ხელნაწერებისადმი ზრუნვით, ათონელ ბერებთან ურთიერთობითა და საკუთარი ასკეტური ცხოვრებით ილარიონმა XIX საუკუნეში კვლავ გააცოცხლა ქართული მონაზვნური ტრადიცია, რომელიც წმინდა მთაზე საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა.

სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში წმინდა ილარიონი მძიმედ დაავადდა, თუმცა ავადმყოფობასაც სულიერი სიმშვიდითა და მადლიერებით იღებდა. სიკვდილის წინ თავის მოწაფე მამა საბას სთხოვა, მისი სხეული მალულად დაეკრძალა, რათა გარდაცვალების შემდეგაც აერიდებინა ადამიანური დიდება.

წმინდა ილარიონ ქართველი ახალი 1864 წლის 12 თებერვალს ათონის წმინდა მთაზე აღესრულა. 1867 წელს მისი წმინდა ნაწილები ამოასვენეს და საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, მათგან კეთილსურნელება გავრცელდა. მისი სიწმინდისა და სულიერი ღვაწლის შესახებ ხსოვნა ათონელ მამებში თაობიდან თაობას გადაეცემოდა.

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდა სინოდის 2002 წლის 17 ოქტომბრის განჩინებით მღვდელსქიმმონაზონი ილარიონ ყანჩაველი წმინდანთა დასში ოფიციალურად აღირიცხა და ეწოდა წმინდა ილარიონ ქართველი ახალი. მისი ხსენება აღინიშნება 14 თებერვალს ძველი სტილით და 27 თებერვალს ახალი სტილით.

დღეს წმინდა ილარიონ ქართველი ახალი პატივცემულია როგორც დიდი ქართველი ათონელი მამა, აღმსარებელი, ასკეტი და სულიერი მოძღვარი. მისი ცხოვრება გვასწავლის სიმდაბლეს, სარწმუნოების ერთგულებას, სამშობლოს სიყვარულს, სიმტკიცეს განსაცდელში და ღვთის ნებისადმი სრულ მორჩილებას.

⛪ წმინდა ილარიონ ქართველი ახალის საგალობლები

ქვემოთ წარმოდგენილია წმინდა ილარიონ ქართველისადმი მიძღვნილი ბერძნული საგალობლების ტექსტები და მათი შესაძლო ქართული თარგმანი. ქართული ტექსტი წარმოდგენილია როგორც ბერძნული ორიგინალის შესაძლო თარგმანი და არა როგორც საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ოფიციალური ლიტურგიკული ტექსტი.

🎵 Ἀπολυτίκιον — ტროპარი

ბერძნული ტექსტი

Της ερήμου ο έρως, ισαγγέλων τα τάγματα, και της προσευχής η γλυκύτης, Ιλαρίων κατατιτρώσκει σήν ψυχήν· νηστεία, αγρυπνία, προσευχή, εγγάμου βιοτήν καταλιπών, ανεδείχθης μοναζόντων, ερημιτών εγκλείστων ισοστάσιος. Δόξα τώ δεδωκότι σοι ισχύν, δόξα τώ σε δυναμώσαντι, δόξα τώ δωρουμένω σε ημίν πρότυπον ένθεον.

შესაძლო ქართული თარგმანი

უდაბნოს სიყვარულმა, ანგელოზთა მსგავსმა ცხოვრებამ და ლოცვის სიტკბოებამ განგიმსჭვალა სული, ილარიონ. მარხვით, მღვიძარებითა და ლოცვით, დატოვე რა ოჯახური ცხოვრება, მონაზონთა შორის გამოირჩიე და უდაბნოს დაყუდებულ მამებს გაუთანაბრდი. დიდება მას, ვინც ძალა მოგცა; დიდება მას, ვინც განგამტკიცა; დიდება მას, ვინც ღვთივსულიერ მაგალითად მოგვივლინა შენი თავი.

🎵 Κοντάκιον — კონდაკი

ბერძნული ტექსტი

Της Γεωργίας τον βλαστόν τον θεοτίμητον, και τον του Άθω ερημίτην θεοφώτιστον, ευφημούμεν οι πιστοί θείοις εγκωμίοις. Αγαπήσας Ιλαρίων βίον ένθεον, ενεκλείσθης εν τώ Πύργω ευφραινόμενος· όθεν κράζομεν· χαίρε πάτερ ισάγγελε.

შესაძლო ქართული თარგმანი

საქართველოს ღვთივპატივცემულ ნერგს და ათონის ღვთივგანბრძნობილ მეუდაბნოეს, ჩვენ, მორწმუნენი, ღვთივსულიერი ქებით გადიდებთ. შეიყვარე რა, ილარიონ, ღვთისთვის მიძღვნილი ცხოვრება, სიხარულით დაეყუდე კოშკში; ამიტომაც გიხმობთ: გიხაროდენ, მამაო, ანგელოზთა თანასწორო.