✠ წმინდა გრიგოლ ხანძთელი — კლარჯეთის უდაბნოს დიდი მამა

წმინდა გრიგოლ ხანძთელი VIII–IX საუკუნეების საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთი უდიდესი სასულიერო მოღვაწე, მონაზონი, განმანათლებელი და ტაო-კლარჯეთის სამონასტრო ცხოვრების აღმაშენებელია. მისი სახელი განუყოფლად უკავშირდება ხანძთისა და შატბერდის მონასტრებს და იმ დიდ სულიერ და კულტურულ აღორძინებას, რომელმაც საქართველოს ისტორიის რთულ პერიოდში ქართული ქრისტიანული ცხოვრება გააძლიერა.

წმინდა გრიგოლი დაახლოებით 759 წელს დიდგვაროვან ქართულ ოჯახში დაიბადა. იგი ნერსე ერისთავის კარზე იზრდებოდა და ბავშვობიდანვე განსაკუთრებული განათლება მიიღო. მისი ცხოვრების აღმწერი გიორგი მერჩულე გვამცნობს, რომ გრიგოლი საოცარი გონებრივი ნიჭით გამოირჩეოდა. მან შეისწავლა საღვთო წერილი, ფსალმუნები და საეკლესიო სწავლება და ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში გამოავლინა ღრმა სულიერი სიბრძნე.

გრიგოლს ადრეული ასაკიდანვე იზიდავდა ღმერთის მსახურება. იგი მღვდლად აკურთხეს, ხოლო როდესაც მისი ეპისკოპოსად კურთხევაც განიზრახეს, გრიგოლმა ამ პატივს თავი აარიდა. მისთვის სასულიერო ცხოვრება ძალაუფლებისა და დიდების გზა არ ყოფილა. იგი განმარტოებას, მონაზვნობას, ლოცვასა და მკაცრ ასკეტურ ღვაწლს ეძებდა.

ამ მიზნით წმინდა გრიგოლმა ქართლი დატოვა და სამ თანამოსაგრესთან — საბასთან, თეოდორესთან და ქრისტეფორესთან — ერთად სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოსკენ გაემართა. ისინი თავდაპირველად ოპიზის მონასტერში მივიდნენ, სადაც დაახლოებით ორი წელი მოღვაწეობდნენ. სწორედ აქ გაეცნო გრიგოლი კლარჯეთის სამონასტრო ცხოვრებას და თანდათან ჩამოყალიბდა მისი დიდი მიზანი — უდაბური ადგილები ლოცვისა და განათლების ცენტრებად ექცია.

შემდეგ გრიგოლი ხანძთის უდაბნოში მივიდა. იქ მოღვაწეობდა განდეგილი ბერი ხუედიოსი, რომელმაც წმინდა მამას ადგილი უჩვენა. ხანძთის მკაცრმა და განმარტოებულმა გარემომ გრიგოლი განსაკუთრებით მიიზიდა. მალე იგი თანამოსაგრეებთან ერთად დაბრუნდა და სამონასტრო ცხოვრების დამკვიდრება დაიწყო.

ხანძთაში ცხოვრება უკიდურესად მძიმე იყო. ადგილი კლდოვანი და ძნელად მისადგომი გახლდათ, მაგრამ გრიგოლის გარშემო თანდათან შეიკრიბნენ მოწაფეები. აშენდა ეკლესია და სენაკები და ჩამოყალიბდა ხანძთის მონასტერი, რომელიც შემდგომში ქართული სულიერი და კულტურული ცხოვრების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ცენტრად იქცა. გრიგოლის ღვაწლით თითქმის უკაცრიელი უდაბნო ლოცვითა და მონაზვნური ცხოვრებით გაცოცხლდა.

წმინდა გრიგოლი მხოლოდ ხანძთის წინამძღვარი არ ყოფილა. მისი გავლენით კლარჯეთში მონასტერთა მთელი ქსელი განვითარდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შატბერდის მონასტერი, რომლის აღმშენებლობაც მის სახელს უკავშირდება. მისი თანამოსაგრეებიც სხვადასხვა სავანეში აგრძელებდნენ მოღვაწეობას: საბა — იშხნის აღორძინებას, თეოდორე — ნეძვის მონასტერს, ქრისტეფორე კი — კვირიკეწმინდას. ამგვარად, გრიგოლის მიერ დაწყებული საქმე მთელი რეგიონის სულიერ მოძრაობად გადაიქცა.

გრიგოლ ხანძთელისთვის მონასტერი მხოლოდ ლოცვის ადგილი არ იყო. იგი განათლების, მწიგნობრობისა და ქართული კულტურის დაცვის კერად იქცა. წმინდა მამა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა სამონასტრო წესრიგს. მან შეისწავლა სხვადასხვა მონასტრის წესები და თავის სავანეებში მკაცრი სამონასტრო ცხოვრება დაამკვიდრა. ხანძთელი ბერები ცხოვრობდნენ მორჩილებით, ლოცვით, შრომითა და უბრალოებით.

წმინდა გრიგოლის ავტორიტეტი იმდენად დიდი იყო, რომ მას არა მხოლოდ მონაზვნები, არამედ ქვეყნის მმართველებიც პატივს სცემდნენ. მისი ცხოვრება მჭიდროდ დაუკავშირდა აშოტ კურაპალატის ეპოქას და ტაო-კლარჯეთის გაძლიერებას. მიუხედავად ამისა, გრიგოლი ხელისუფლების წინაშე არასოდეს კარგავდა ეკლესიის მსახურის თავისუფლებას. როდესაც საჭირო იყო, იგი მმართველებსაც ამხელდა და მათგან ქრისტიანული ზნეობის დაცვას მოითხოვდა.

მისი ცხოვრების ერთ-ერთი დრამატული ეპიზოდი ანჩის ეპისკოპოს ცქირს უკავშირდება. ცქირი გრიგოლს დაუპირისპირდა და მისი მოკვლა განიზრახა. გიორგი მერჩულის თხზულებაში მოთხრობილია, რომ დაქირავებულმა მკვლელმა წმინდა მამასთან მიახლოებისას მის გარშემო საოცარი ნათელი იხილა, შეშინდა და ხელი გაუხმა. გრიგოლმა მას ბოროტებით არ უპასუხა და თავისი ლოცვით განკურნა.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა გრიგოლის ურთიერთობას მოწაფეებთან. მის სულიერ გარემოში აღიზარდნენ ადამიანები, რომლებმაც საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავეს, მათ შორის მომავალი კათოლიკოსი არსენი და აწყურის მომავალი ეპისკოპოსი ეფრემი. გრიგოლი მომავალ სასულიერო ლიდერებს ამზადებდა და საფუძველს ქმნიდა ქართული ეკლესიის შემდგომი განვითარებისათვის.

წმინდა გრიგოლის ცხოვრება ჩვენამდე გიორგი მერჩულის მიერ X საუკუნეში დაწერილი „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებით“ მოვიდა. ეს თხზულება მხოლოდ ერთი წმინდანის ჰაგიოგრაფია არ არის — იგი საქართველოს ეკლესიის, ისტორიის, კულტურისა და ტაო-კლარჯეთის სამონასტრო სამყაროს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წერილობითი ძეგლია.

სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში წმინდა გრიგოლი კვლავ ხანძთაში დაბრუნდა. როდესაც იგრძნო, რომ მისი ამქვეყნიური გზა დასასრულს უახლოვდებოდა, მოწაფეები დალოცა და ისინი ქრისტეს შეავედრა. 861 წლის 5 ოქტომბერს, 102 წლის ასაკში, წმინდა გრიგოლ ხანძთელი მშვიდობით მიიცვალა. საკუთარი სურვილის თანახმად, იგი ხანძთის მონასტერში დაკრძალეს.

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა გრიგოლ ხანძთელის ხსენებას 5 (18) ოქტომბერს აღნიშნავს. დღეს იგი ქართული ქრისტიანული ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი სიმბოლოა. მან უდაბნო მონასტრებით აავსო, მონასტრები — განათლებითა და მწიგნობრობით, ხოლო თავისი მოწაფეები — რწმენითა და პასუხისმგებლობით. მისი ცხოვრება გვახსენებს, რომ ქვეყნის სულიერი აღორძინება ხშირად ერთი ადამიანის რწმენით, სიმტკიცითა და დაუღალავი მსახურებით იწყება.

⛪ წმინდა გრიგოლ ხანძთელის საგალობლები

🎵 ტროპარი

ნიშთა და სასწაულთა მოქმედად გამოგაჩინა შენ ღმერთმან, სანატრელო, და მოგცა ჴელმწიფებაჲ განსჴმად სულთა ბოროტთა და ყოველთავე სნეულებათა კურნებად, ღმერთშემოსილი, რომლისათჳსცა საღმრთოჲთა დიდებითა შენითა ვიქადით და გევედრებით: კლარჯეთის სავანეთა კეთილად განმგებელო მოღუაწეო და უდაბნოთა ქალაქმყოფელო, მამაო გრიგოლ, მეოხ-გუეყავ მოსავათა შენთა და გჳჴსენ ყოვლისაგან განსაცდელისა ქრისტეანენი.

🎵 კონდაკი

უღელი იგი ქრისტჱსი მიიღე, ღმერთშემოსილო მამაო გრიგოლ, და მხართა შენთა ზედა იტჳრთე ჯუარი მისი, ვნებათა მისთა საღმრთოთა საწერტელად ყოვლადწმიდად ჴორცთა შინა შენთა მტჳრთველმან, რომლისათჳს საღმრთოჲსა დიდებისა მისისა ზიარად გამოშჩნდი, მომგებელი ჯილდოდ ღირსებისა მოსაგებელსა.