📜 მამადავითის ეკლესია — თბილისის წმინდა მთაზე საუკუნეების ლოცვით დაცული სიწმინდე

მამადავითის ეკლესია თბილისის ერთ-ერთი უძველესი ქრისტიანული ტრადიციის მატარებელი სიწმინდეა. იგი მდებარეობს მთაწმინდის აღმოსავლეთ კალთაზე, ქალაქის თავზე აღმართულ კლდოვან ფერდობზე, საიდანაც თბილისის ფართო პანორამა იშლება. დღევანდელი ტაძარი XIX საუკუნეშია აგებული, თუმცა ამ ადგილის სულიერი ისტორია გაცილებით ადრე, VI საუკუნეში, იწყება და უშუალოდ უკავშირდება საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთ გამორჩეულ წმინდანს — დავით გარეჯელს.

ქართული საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, დავით გარეჯელი საქართველოში ანტიოქიიდან ჩამოსულ ცამეტ ასურელ მამათაგან ერთ-ერთი იყო. მათი მოღვაწეობა ქრისტიანული სარწმუნოების განმტკიცებასა და სამონასტრო ცხოვრების განვითარებას ემსახურებოდა. სანამ დავითმა გარეჯის უდაბნოს მიაშურებდა და იქ დიდი სამონასტრო ტრადიციის საფუძველს ჩაუყრიდა, იგი გარკვეული ხნით თბილისის დასავლეთით აღმართულ მთაზე დასახლდა.

გადმოცემით, მამა დავითმა კლდოვან ფერდობზე სენაკი გამოიკვეთა და მის სიახლოვეს მცირე სამლოცველო მოაწყო. აქ იგი განმარტოებით ცხოვრობდა, ლოცულობდა და ქალაქის მოსახლეობას ქრისტიანულ სარწმუნოებას უქადაგებდა. სწორედ მისი სახელიდან მიიღო მთამ ერთ-ერთი უძველესი სახელწოდება — მამადავითის მთა, ანუ მამა დავითის მთა.

წმინდა დავითის სახელთან დაკავშირებულია კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სიწმინდე — მამადავითის წყარო. საეკლესიო გადმოცემის მიხედვით, წყარო წმინდანის ლოცვას უკავშირდება და საუკუნეების განმავლობაში მორწმუნეები მას განსაკუთრებული კრძალვით ეკიდებოდნენ. წყაროსთან მისვლა და მისი წყლის მიღება მამადავითზე მომლოცველობის ერთ-ერთ ტრადიციად იქცა.

დავითმა მოგვიანებით თბილისი დატოვა და გარეჯის კლდოვან უდაბნოში გადავიდა, სადაც თავის მოწაფე ლუკიანესთან ერთად დასახლდა. იქ დაწყებულმა მისმა მოღვაწეობამ საფუძველი დაუდო დავითგარეჯის დიდ სამონასტრო ცენტრს, მაგრამ თბილისელთა მეხსიერებაში ის ადგილი, სადაც წმინდანი თავდაპირველად ცხოვრობდა და ლოცულობდა, აღარ დავიწყებულა.

IX საუკუნეში მთაზე უკვე იდგა ივერიის ღვთისმშობლის სახელობის მცირე ეკლესია. დაახლოებით ამავე ეპოქაში გავრცელდა სახელწოდება მთაწმინდა — „წმინდა მთა“, რომელიც ათონის წმინდა მთასთან იყო დაკავშირებული. ამგვარად, ერთი და იგივე ადგილი ორი სახელით დამკვიდრდა: მამადავითი წმინდა დავითის ხსოვნას ინახავდა, ხოლო მთაწმინდა მის განსაკუთრებულ ქრისტიანულ მნიშვნელობას გამოხატავდა.

საუკუნეების განმავლობაში თბილისის თავზე აღმართული ეს სავანე ქვეყნის მძიმე ისტორიას იზიარებდა. ქალაქზე განხორციელებულმა შემოსევებმა და პოლიტიკურმა არეულობებმა მთაწმინდის ეკლესიებიც არაერთხელ დააზიანა. მიუხედავად ამისა, წმინდა დავითთან დაკავშირებული ადგილის ხსოვნა არ გამქრალა და განადგურებული სალოცავი კვლავ აღდგებოდა.

1542 წელს ძმებმა ნიკოლოზ და დავით გაბაშვილებმა აქ წმინდა დავითთან დაკავშირებული მონასტერი ააგეს. ეს უკვე ორგანიზებული სამონასტრო ცხოვრების ახალი ეტაპი იყო. მონასტერი საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა, თუმცა XVIII საუკუნისთვის იგი მნიშვნელოვნად დასუსტდა და ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, საბოლოოდ დაცარიელებულიც იყო.

მამადავითის აღორძინების მნიშვნელოვანი ეტაპი XIX საუკუნის დასაწყისში დაიწყო. 1810 წელს, კათოლიკოს ანტონ II-ის დროს, თბილისელთა შემოწირულობებით აქ მცირე ეკლესია აშენდა. იგი აგურისგან იყო ნაგები, უგუმბათო ხის სახურავი ჰქონდა და ფერისცვალების სახელზე იკურთხა. რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში სწორედ ეს მცირე ტაძარი ემსახურებოდა მთაწმინდაზე ასულ მორწმუნეებს.

თბილისის ზრდასთან ერთად მამადავითზეც უფრო დიდი ტაძრის აშენების აუცილებლობა გაჩნდა. 1859 წლის 4 ოქტომბერს საფუძველი ჩაეყარა დღევანდელ ეკლესიას. მშენებლობაში განსაკუთრებული მონაწილეობა თბილისელებმა მიიღეს — ისინი არა მხოლოდ ფულს სწირავდნენ, არამედ რთულ მთის ფერდობზე სამშენებლო მასალების ატანაშიც ეხმარებოდნენ.

სახსრების სიმცირის გამო მშენებლობა დიდხანს გაგრძელდა. 1871 წლის 24 სექტემბერს ჯერ კიდევ ბოლომდე დაუმთავრებელი ტაძარი აკურთხეს წმინდა დავით გარეჯელის სახელზე. იმ დროისთვის მას სრულყოფილი ქვის გუმბათი ჯერ არ ჰქონდა. საბოლოოდ მშენებლობა, გუმბათის ჩათვლით, 1879 წელს დასრულდა.

არქიტექტურულად მამადავითის ეკლესიაში ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების ტრადიციული ფორმების შენარჩუნების მცდელობა აშკარად იგრძნობა. მაღალი გუმბათის ყელი, პირამიდული გადახურვა და ფასადების კომპოზიცია ტაძარს ქართული ეკლესიისთვის ნაცნობ სილუეტს ანიჭებს. მთის ფერდობზე მდებარეობა კი ნაგებობას განსაკუთრებულ მონუმენტურობას სძენს — ქვემოდან დანახული ეკლესია თითქოს თბილისის თავზე დგას.

XIX საუკუნის ბოლოს კომპლექსის მოწყობა გაგრძელდა. ტაძრის კედლები მოიხატა, ხოლო 1896–1899 წლებში ახალი სამრეკლოს მშენებლობასთან დაკავშირებული სამუშაოებიც განხორციელდა. დროთა განმავლობაში მამადავითის ეკლესია კვლავ იქცა თბილისის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სალოცავად და მომლოცველობის ადგილად.

მამადავითთან დაკავშირებული განსაკუთრებული ტრადიციაა მამადავითობა, რომელიც წმინდა დავით გარეჯელის ხსენებას ეძღვნება და ამაღლების შემდგომ ხუთშაბათს აღინიშნება. ძველ თბილისში ეს ერთ-ერთი გამორჩეული საეკლესიო დღესასწაული იყო. დილიდან მლოცველები მთაწმინდის ფერდობს მიუყვებოდნენ და მამადავითის ტაძრისკენ ადიოდნენ. ამ ტრადიციამ წმინდანისა და ქალაქის ურთიერთობა თაობიდან თაობას გადასცა.

XIX საუკუნიდან ეკლესიის ეზომ კიდევ ერთი განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. აქ დაიწყეს ქართველი მწერლებისა და საზოგადო მოღვაწეების დაკრძალვა. 1829 წელს მამადავითის ეკლესიის ეზოში დაკრძალეს ალექსანდრე გრიბოედოვი. მოგვიანებით აქ განისვენეს ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი და ქართული კულტურის სხვა გამორჩეული წარმომადგენლები.

1929 წელს ეკლესიის ეზოში ოფიციალურად გაიხსნა მთაწმინდის ქართველ მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონი. ამ დროიდან მამადავითის სივრცეში ერთმანეთს განსაკუთრებით მჭიდროდ დაუკავშირდა საქართველოს სულიერი და ეროვნული მეხსიერება. ეკლესიის გვერდით განისვენებენ ადამიანები, რომლებმაც ქვეყნის ლიტერატურა, ხელოვნება, მეცნიერება და საზოგადოებრივი ცხოვრება შექმნეს.

მაგრამ მამადავითის მთავარი მნიშვნელობა პანთეონით არ იწყება. ამ მთის ისტორია გაცილებით ძველია. სანამ აქ ცნობილი ადამიანების საფლავები გაჩნდებოდა, კლდოვან ფერდობზე იდგა ერთი ბერის სენაკი და მცირე სამლოცველო. სწორედ წმინდა დავითის ლოცვამ და მისმა ხსოვნამ აქცია ეს ადგილი თბილისის ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ ქრისტიანულ სიწმინდედ.

დღეს მამადავითის ეკლესია მოქმედი მართლმადიდებლური ტაძარია. მორწმუნეები კვლავ ადიან მთაწმინდაზე სალოცავად, სტუმრობენ წმინდა დავითთან დაკავშირებულ ადგილს და წყაროს, ხოლო ეკლესიის ეზოდან მათ წინ მთელი თბილისი იშლება.

მამადავითის განსაკუთრებული ძალა სწორედ ამ უწყვეტობაშია. ქვემოთ ქალაქი საუკუნეების განმავლობაში იზრდებოდა, ინგრეოდა, კვლავ შენდებოდა და იცვლებოდა; მთის კალთაზე კი წმინდა დავითის სახელი რჩებოდა. VI საუკუნის განმარტოებული სენაკიდან XIX საუკუნის ტაძრამდე და დღევანდელ თბილისამდე ამ ადგილს ერთი უხილავი ძაფი აერთიანებს — ლოცვა, რომელიც მთაზე საუკუნეების წინ დაიწყო და დღემდე არ შეწყვეტილა.

თბილისი მის ქვემოთ მუდმივად იცვლება, მამადავითის მთა კი კვლავ ქალაქს გადაჰყურებს. იქ, სადაც ოდესღაც დავით გარეჯელი განმარტოებით ლოცულობდა, დღესაც ადიან ადამიანები იმავე იმედით — იპოვონ სიმშვიდე, შეწევნა და ის სულიერი სიჩუმე, რომელსაც საუკუნეების ხმაურმაც ვერაფერი დააკლო.