Ο πατριάρχης Κυρίων Β΄, πρώτος ποιμένας της ανακτημένης ελευθερίας

Ο πατριάρχης Κυρίων Β΄, πρώτος ποιμένας της ανακτημένης ελευθερίας

Για χρόνια έβλεπε την πατρίδα του από μακριά και διατηρούσε τον δεσμό μαζί της σε βιβλία, επιστολές και χειρόγραφα. Όταν τελικά επέστρεψε, το Σβετιτσχοβέλι δέχθηκε τον πρώτο ποιμένα της ελεύθερης Εκκλησίας. Ο χρόνος του άφησε λίγα, η κληρονομιά του όμως έμεινε: βιβλία που σώθηκαν, νέοι που διαπαιδαγωγήθηκαν και μια Εκκλησία που προσευχήθηκε ξανά με τη δική της φωνή. Έτσι επέστρεψε η ελευθερία, πρώτα ως προσευχή και έπειτα ως μεγάλη προσδοκία.

Μετά από περισσότερο από έναν αιώνα σιωπής, η Εκκλησία της Γεωργίας εξέλεξε ξανά δικό της προκαθήμενο. Σε αυτό το ιστορικό όριο στάθηκε ο Κυρίων Β΄, επιστήμονας, παιδαγωγός και διωγμένος αρχιερέας, στη ζωή του οποίου η αγάπη για την πατρίδα ενώθηκε με την πίστη. Η πατριαρχία του αποδείχθηκε σύντομη, όμως πίσω της βρίσκονταν δεκαετίες κόπου, απωλειών και αναμονής. Επέστρεψε σε μια χώρα που μόλις είχε επιστρέψει την ελευθερία στην Εκκλησία και βρισκόταν και στο κατώφλι της κρατικής ανεξαρτησίας.

Ο Κυρίων Β΄, κατά κόσμον Γεώργιος Σατζαγκλισβίλι, γιος του Ιερωνύμου, γεννήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 1855 στο χωριό Κβέμο Νικόζι της επαρχίας Γκόρι, σε οικογένεια κληρικού. Το περιβάλλον της παιδικής του ηλικίας τον έκανε μέτοχο της ζωής της Εκκλησίας. Άρχισε τη μόρφωσή του στο σχολείο της μονής Ανανούρι και τη συνέχισε στο εκκλησιαστικό σχολείο του Γκόρι.

Το 1876 ο Γεώργιος αποφοίτησε από τη Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας και συνέχισε τις σπουδές του στη Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου. Το 1880 έλαβε τον τίτλο του υποψήφιου θεολογίας. Η μόρφωση που έλαβε στην Ακαδημία περιλάμβανε τόσο τη θεολογία όσο και μαθήματα σχετικά με την ιστορία. Έπειτα εργάστηκε ως βοηθός επιθεωρητή στη Θεολογική Σχολή της Οδησσού. Τη γνώση που συγκέντρωσε πριν επιστρέψει στην πατρίδα την αφιέρωσε αργότερα στη γεωργιανή εκπαίδευση και στην έρευνα της εκκλησιαστικής ιστορίας.

Το 1883 ο Γεώργιος επέστρεψε στη Γεωργία. Σε διάφορες περιόδους εργάστηκε στα εκκλησιαστικά σχολεία του Τελάβι, του Γκόρι, του Κουτάισι και της Τιφλίδας. Η παιδαγωγική δράση δεν ήταν γι' αυτόν απλώς υπηρεσιακό καθήκον: φρόντιζε για το άνοιγμα σχολείων, την προσβασιμότητα των βιβλίων και τη μόρφωση των νέων. Με τη δράση του συνδέεται η ίδρυση ενοριακών σχολείων στην ορεινή Γεωργία.

Παράλληλα με τη διδασκαλία, ο Γεώργιος Σατζαγκλισβίλι ασχολούνταν με την επιστημονική έρευνα. Δημοσίευε σε γεωργιανά και ρωσικά έντυπα άρθρα για την ιστορία της Εκκλησίας της Γεωργίας, τη λογοτεχνία και τη λαϊκή παράδοση. Χρησιμοποιούσε και ψευδώνυμα, ανάμεσά τους Ιβεριέλι και Νικοζέλι. Τα ενδιαφέροντά του ήταν ευρέα: τα παλαιά χειρόγραφα, τα νομίσματα, οι επιγραφές των ναών και τα ιστορικά έγγραφα ήταν γι' αυτόν πηγές μελέτης του παρελθόντος. Η αναζήτηση αυτού του υλικού διατηρούσε για τις μελλοντικές γενιές μια κληρονομιά σωσμένη από τη λήθη.

Το 1896 μια βαριά οικογενειακή τραγωδία έπληξε τη ζωή του: πέθαναν η σύζυγος και το παιδί του. Την ίδια χρονιά εκάρη μοναχός με το όνομα Κυρίων. Η επιλογή του μοναχικού βίου ήταν προσωπική απόφαση που πήρε μετά από αυτή την απώλεια. Διορισμένος ηγούμενος της μονής του Κβαταχέβι, συνέχισε την ερευνητική του δράση και φρόντισε και για την προστασία των χειρογράφων.

Το 1898 ο Κυρίων χειροτονήθηκε επίσκοπος Αλαβέρντι. Φρόντισε για την επισκευή του καθεδρικού ναού του Αλαβέρντι και για τη μελέτη και προστασία των εκκλησιαστικών αρχαιοτήτων της Καχετίας. Το 1901 έγινε επίσκοπος Γκόρι. Τα σχολεία, οι βιβλιοθήκες και τα αναγνωστήρια κατείχαν σημαντική θέση στην πρακτική του δράση. Η διακονία του αρχιερέα περιλάμβανε γι' αυτόν και τη μόρφωση του ποιμνίου, γιατί η γνώση της εκκλησιαστικής ιστορίας και της μητρικής γλώσσας υπηρετούσε τη διατήρηση της εθνικής αυτοσυνειδησίας.

Ο Κυρίων συνεργαζόταν με το εκκλησιαστικό μουσείο και με την Εταιρεία για τη Διάδοση του Αλφαβητισμού μεταξύ των Γεωργιανών. Παρέδιδε στις συλλογές τους τα χειρόγραφα και τις αρχαιότητες που έβρισκε. Υποστήριξε επίσης την επιστημονική μελέτη του Τετραευαγγέλου του Κοριντέθι. Βοηθούσε οικονομικά νέους Γεωργιανούς να μορφωθούν. Γι' αυτόν η προστασία του παρελθόντος και η προετοιμασία του μέλλοντος ήταν δύο όψεις του ίδιου έργου: η διάσωση ενός παλαιού βιβλίου αποκτούσε νόημα και όταν η νέα γενιά θα μπορούσε να το διαβάσει και να το κατανοήσει.

Κύρια κατεύθυνση της κοινωνικής του δράσης έγινε η αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Ζητούσε με ιστορικά και κανονικά επιχειρήματα την επαναφορά της αυτοδιοίκησης που είχε καταργηθεί το 1811. Το 1906 συμμετείχε στις συζητήσεις που έγιναν στην Αγία Πετρούπολη και υπερασπίστηκε τα δικαιώματα της Γεωργιανής Εκκλησίας. Δεν ήταν μόνος σε αυτό το κίνημα: μαζί με τον Λεωνίδα Οκροπιρίτζε και άλλους ομοϊδεάτες εργαζόταν για τον κοινό σκοπό. Το αυτοκέφαλο σήμαινε γι' αυτόν τη διοίκηση της Εκκλησίας με δική της ευθύνη.

Η σύγκρουση με τις κοσμικές και εκκλησιαστικές αρχές της Ρωσικής Αυτοκρατορίας έφερε στη ζωή του συχνές μεταθέσεις και περιορισμούς. Διακόνησε σε διάφορες επαρχίες εκτός Γεωργίας· για ένα διάστημα ηγήθηκε και της έδρας του Σουχούμι. Η απομάκρυνση από το γενέθλιο περιβάλλον δυσκόλευε το έργο του, όμως δεν έπαψε να ενδιαφέρεται για την ιστορία της Γεωργίας. Με επιστολές διατηρούσε επαφή με τους ομοϊδεάτες του, εργαζόταν στις μελέτες του και συνέχιζε να αναζητά ιστορικά ίχνη που συνδέονταν με τον γεωργιανό πολιτισμό.

Το 1908, μετά τη δολοφονία του εξάρχου Νίκωνος στην Τιφλίδα, εντάθηκαν οι κατηγορίες κατά των υποστηρικτών του αυτοκεφάλου. Και τον Κυρίωνα συνέδεσαν με αυτό το έγκλημα, αν και η κατηγορία για συμμετοχή του δεν μπορεί να θεωρηθεί αποδεδειγμένο γεγονός. Του αφαιρέθηκε η δυνατότητα εκκλησιαστικής διοίκησης και τέθηκε υπό αυστηρή επιτήρηση. Τα χρόνια που πέρασε στη μονή του Σανακσάρ και έπειτα στη Χερσώνα ήταν ένα βαρύ κεφάλαιο της ζωής του. Υπέρ του μίλησαν φωνές στη Γεωργία και στο εξωτερικό.

Υπό τις συνθήκες του διωγμού ο Κυρίων συνέχισε την έρευνα. Το 1910 δημοσίευσε μελέτη για τον πολιτιστικό ρόλο της Ιβηρίας στην ιστορία της Ρωσίας. Το 1915 του επιστράφηκε το δικαίωμα διοίκησης επαρχίας και του ανατέθηκε η επαρχία Πόλοτσκ και Βίτεμπσκ. Άδεια επιστροφής στη Γεωργία δεν είχε ακόμη τότε· η συνάντηση με την πατρίδα παρέμενε αναμονή.

Η Επανάσταση του Φεβρουαρίου του 1917 άλλαξε την πολιτική τάξη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Στις 12 Μαρτίου, με το παλαιό ημερολόγιο, διακηρύχθηκε στο Σβετιτσχοβέλι η αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Την προσωρινή διοίκηση την ηγούνταν ο Λεωνίδας, ενώ ο Κυρίων βρισκόταν ακόμη εκτός χώρας. Οι Γεωργιανοί ομοϊδεάτες του ενήργησαν για την επιστροφή του, και την ίδια χρονιά έφτασε στη Γεωργία. Η επιστροφή του εξέφραζε για πολλούς ανθρώπους το τέλος ενός μακρού χωρισμού και την ελπίδα ανανέωσης της Εκκλησίας.

Τον Σεπτέμβριο του 1917 η Πρώτη Εκκλησιαστική Σύνοδος εξέλεξε τον Κυρίωνα Β΄ Καθολικό-Πατριάρχη πάσης Γεωργίας. Την 1η Οκτωβρίου, με το νέο ημερολόγιο, έγινε η ενθρόνισή του στο Σβετιτσχοβέλι. Έγινε ο πρώτος πατριάρχης μετά την αποκατάσταση του αυτοκεφάλου. Πέρα από την πανηγυρική ημέρα βρίσκονταν δύσκολα καθήκοντα: η οργάνωση της διοίκησης της Εκκλησίας, η ρύθμιση της δράσης των επαρχιών και η αποκατάσταση των διεθνών σχέσεων. Μετά την εκλογή του προκαθημένου της, η Εκκλησία έκανε τα πρώτα βήματα αυτόνομης ζωής.

Ο Κυρίων απευθύνθηκε με επιστολές στους προκαθημένους άλλων Εκκλησιών και ζήτησε την αναγνώριση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Η ηγεσία της Ρωσικής Εκκλησίας δεν συμφωνούσε με τον τρόπο της αποκατάστασης, γι' αυτό η σχέση παρέμεινε τεταμένη. Δυσκολίες υπήρχαν και μέσα στην Εκκλησία: μετά τις εκλογές οι προσωπικές συγκρούσεις και οι διαφωνίες δεν έληξαν. Η περιγραφή της ηγεσίας του μόνο με μια πανηγυρική εικόνα θα ήταν ελλιπής. Στην αποκατεστημένη Εκκλησία, μαζί με την ελευθερία, ανατέθηκε και η ευθύνη της διατήρησης της ενότητας.

Στις 26 Μαΐου 1918 η Γεωργία διακήρυξε την κρατική της ανεξαρτησία. Ο Κυρίων πρόλαβε να δει το γεγονός προς το οποίο το εθνικό κίνημα πορευόταν επί χρόνια. Ωστόσο η διακονία του στο ανεξάρτητο κράτος κράτησε μόνο λίγες εβδομάδες. Στα τέλη Ιουνίου βρέθηκε νεκρός στην πατριαρχική κατοικία της μονής του Μαρτκόπι. Σύμφωνα με τη διαδεδομένη πληροφορία, βρέθηκε το πρωί της 27ης Ιουνίου· ορισμένες πηγές αναφέρουν ως ημερομηνία θανάτου την 26η Ιουνίου. Η διαφορά αυτή απαιτεί προσεκτική ανάγνωση των πληροφοριών.

Ο θάνατός του καθιερώθηκε στη γεωργιανή εκκλησιαστική μνήμη ως δολοφονία και μαρτυρικό τέλος. Ωστόσο η ταυτότητα του δράστη και οι πλήρεις συνθήκες του συμβάντος δεν έχουν διευκρινιστεί οριστικά. Η ύπαρξη διαφόρων υποθέσεων δεν μας δίνει το δικαίωμα να αποδίδουμε σε συγκεκριμένα πρόσωπα αναπόδεικτη ενοχή. Ο πατριάρχης ετάφη στον καθεδρικό ναό Σιόνι της Τιφλίδας. Την ηγεσία της Εκκλησίας ανέλαβε έπειτα ο Λεωνίδας. Ο θάνατος του Κυρίωνος σημάδεψε με βαριά απώλεια τα πρώτα χρόνια της αποκατεστημένης Εκκλησίας.

Στις 17 Οκτωβρίου 2002 η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Γεωργίας κατέταξε τον Κυρίωνα Β΄ στους αγίους. Τιμάται ως ιερομάρτυρας. Η μνήμη του ενώνει τη διακονία της πίστης, την επιστημονική εργασία, τη στήριξη της παιδείας και τον αγώνα για το αυτοκέφαλο. Στη ζωή του η νίκη και ο πόνος δεν μπορούν να χωριστούν. Επιστρέφοντας στην πατρίδα, πρόλαβε μόνο μια σύντομη προκαθεδρία, όμως τα βιβλία που προστάτευσε, οι νέοι που στήριξε και ο κόπος για την αποκατεστημένη Εκκλησία έμειναν ως κληρονομιά που ο θάνατος δεν μπορούσε να σβήσει.