
Αγία βασίλισσα Ταμάρα
Στη νυχτερινή προσευχή, στο φως ενός κεριού, στεκόταν γονατιστή εκείνη που ακολουθούσε ολόκληρο το έθνος. Το βασιλικό στέμμα ήταν για εκείνη βάρος και όχι καύχημα: με δάκρυα ικέτευε τον Θεό να συγχωρήσει τον λαό της. Και όταν οι ιππείς της νικούσαν στο πεδίο της μάχης, εκείνη ζητούσε στον ναό το έλεος του Θεού. Τέτοια ήταν η βασίλισσα που αγαπούσε τον Κύριο πάνω από όλα.
- Μνήμη
- 1 (14) Μαΐου
Η αγία και ευσεβής βασίλισσα Ταμάρα είναι μία από τις μεγαλύτερες ηγεμόνες της ιστορίας της Γεωργίας και αγία της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Γεωργίας. Κατά τη βασιλεία της η Γεωργία έφθασε στο ύψιστο σημείο της πολιτικής, στρατιωτικής, οικονομικής, πολιτιστικής και πνευματικής της ισχύος. Το μεγάλο έργο ενίσχυσης του κράτους που άρχισε ο Δαβίδ ο Κτίστης έφθασε στην κορύφωσή του στην εποχή της Ταμάρας, και η περίοδος αυτή καθιερώθηκε στην ιστορία της Γεωργίας με το όνομα χρυσός αιώνας. Για την Εκκλησία όμως το μεγαλείο της Ταμάρας δεν ορίζεται μόνο από το ισχυρό κράτος και τις στρατιωτικές νίκες: έμεινε ως ευσεβής βασίλισσα, υπερασπίστρια της Ορθοδοξίας, ελεήμων και θεοφοβούμενη ηγεμόνας.
Η Ταμάρα γεννήθηκε γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 1160, στην οικογένεια του βασιλιά της Γεωργίας Γεωργίου Γ΄ και της βασίλισσας Μπουρντουχάν. Ανήκε στη βασιλική δυναστεία των Μπαγκρατιόνι και ήταν απόγονος του Δαβίδ του Κτίστη. Από παιδί μεγάλωσε στη βασιλική αυλή, και η αγωγή της στηρίχθηκε στη χριστιανική πίστη, στην παιδεία και στη γνώση των γεωργιανών κρατικών παραδόσεων.
Για να εξασφαλιστεί η διαδοχή στον θρόνο της Γεωργίας, το 1178 ο Γεώργιος Γ΄ έχρισε την Ταμάρα συμβασίλισσα και την έκανε κοινωνό της βασιλικής εξουσίας. Το βήμα αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία, γιατί ο βασιλιάς ήθελε να κατοχυρώσει όσο ζούσε τη νομιμότητα της μελλοντικής διακυβέρνησης της Ταμάρας.
Το 1184, μετά τον θάνατο του Γεωργίου Γ΄, η Ταμάρα έγινε μόνη ηγεμόνας της Γεωργίας. Στη γεωργιανή ιστορική παράδοση την αποκαλούν ακριβώς «Ταμάρ μέπε», δηλαδή «βασιλεύς Ταμάρ». Η ονομασία αυτή εκφράζει την πραγματική της θέση στο κράτος: η Ταμάρα δεν ήταν σύζυγος βασιλιά, αλλά πλήρης μονάρχης της Γεωργίας και ανώτατη εξουσία του κράτους.
Η αρχή της ανεξάρτητης διακυβέρνησής της δεν ήταν εύκολη. Η νεαρή μονάρχης χρειάστηκε να ρυθμίσει τις σχέσεις της με τους ισχυρούς άρχοντες και να διατηρήσει το κύρος της βασιλικής εξουσίας. Η Ταμάρα κατόρθωσε να χειριστεί τις πολιτικές αντιπαραθέσεις έτσι, ώστε να μη διασπαστεί η ενότητα του κράτους.
Ένα από τα γνωστά γεγονότα της αρχής της βασιλείας της υπήρξε η κίνηση της ομάδας του Κουτλού-Αρσλάν. Μια ομάδα αρχόντων επιχειρούσε να περιορίσει τη βασιλική εξουσία και να αποκτήσει μεγαλύτερη συμμετοχή στις κρατικές αποφάσεις. Η κατάσταση έκρυβε τον κίνδυνο ανοιχτής σύγκρουσης, όμως η Ταμάρα κατόρθωσε να λύσει το ζήτημα με διαπραγμάτευση και πολιτική σύνεση.
Για την Ταμάρα η ενίσχυση του κράτους δεν ήταν χωρισμένη από την πνευματική κατάσταση της Εκκλησίας. Στην αρχή της βασιλείας της συγκλήθηκε εκκλησιαστική σύνοδος, με σκοπό την τακτοποίηση της εκκλησιαστικής ζωής και την ενίσχυση του χριστιανικού ήθους. Η Ταμάρα τιμούσε ιδιαίτερα τους κληρικούς και τους μοναχούς και θεωρούσε την ευημερία της Εκκλησίας ένα από τα σπουδαιότερα στηρίγματα του βασιλείου.
Υπό την πίεση των αρχόντων, η Ταμάρα παντρεύτηκε πρώτα τον Γιούρι Μπογκολιούμπσκι, ηγεμόνα γνωστό στις γεωργιανές πηγές ως Γεώργιο τον Ρώσο. Ο γάμος απέτυχε και τελικά η Ταμάρα χώρισε από αυτόν. Αργότερα ο Γεώργιος ο Ρώσος επέστρεψε στη Γεωργία και έλαβε μέρος σε εξέγερση εναντίον της Ταμάρας. Η εξέγερση συντρίφθηκε και η εξουσία της Ταμάρας ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο.
Έπειτα η Ταμάρα παντρεύτηκε τον Δαβίδ Σοσλάν, ο οποίος έγινε πιστός της συναγωνιστής και διακεκριμένος στρατηγός του γεωργιανού στρατού. Απέκτησαν δύο παιδιά: τον μελλοντικό βασιλιά Γεώργιο Δ΄ Λάσα και τη Ρουσουντάν. Ο Δαβίδ Σοσλάν έπαιξε σημαντικό ρόλο στις μεγαλύτερες στρατιωτικές νίκες της εποχής της Ταμάρας.
Επί της διακυβέρνησης της Ταμάρας η Γεωργία διαμορφώθηκε σταδιακά στο ισχυρότερο κράτος του Καυκάσου. Μαζί με την ενίσχυση της βασιλικής εξουσίας αυξήθηκε η στρατιωτική και πολιτική επιρροή της χώρας στα γειτονικά εδάφη.
Το 1195, στη μάχη του Σαμκόρ, ο γεωργιανός στρατός πέτυχε σημαντική νίκη. Η μάχη ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τις θέσεις της Γεωργίας στον ανατολικό Καύκασο και αύξησε σημαντικά το διεθνές κύρος του βασιλείου της Ταμάρας.
Ένα ακόμη σπουδαιότατο στρατιωτικό γεγονός της εποχής της Ταμάρας ήταν η μάχη του Μπασιάνι. Ο σουλτάνος του Ρουμ, Ρουκν αντ-Ντιν, συγκέντρωσε μεγάλο στρατό εναντίον της Γεωργίας και έστειλε στην Ταμάρα επιστολή γεμάτη απειλές και ύβρεις. Η γεωργιανή ιστορική παράδοση διηγείται το επεισόδιο αυτό με ιδιαίτερη ένταση.
Η απειλή του σουλτάνου δεν φόβισε την Ταμάρα. Συγκέντρωσε το γεωργιανό στράτευμα, προσευχήθηκε στην εκκλησία και ευλόγησε τον στρατό για τη μάχη. Υπό την ηγεσία του Δαβίδ Σοσλάν ο γεωργιανός στρατός αντιμετώπισε τον εχθρό στο Μπασιάνι και πέτυχε αποφασιστική νίκη. Η νίκη αυτή έγινε μία από τις λαμπρότερες εκδηλώσεις της στρατιωτικής ισχύος της Γεωργίας και του κύρους της Ταμάρας ως ηγεμόνα.
Κατά τη βασιλεία της Ταμάρας η πολιτική επιρροή της Γεωργίας ξεπέρασε τα όρια του Καυκάσου. Το 1204, με την υποστήριξη της Γεωργίας, ιδρύθηκε στη νοτιοανατολική ακτή του Εύξεινου Πόντου η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, επικεφαλής της οποίας βρέθηκαν μέλη της δυναστείας των Κομνηνών: ο Αλέξιος και ο Δαβίδ Κομνηνός, συγγενείς της Ταμάρας.
Την περίοδο αυτή η επιρροή της Γεωργίας εκτεινόταν από τον Βόρειο Καύκασο έως τον Νότιο Καύκασο και την ακτή του Εύξεινου Πόντου. Στο τέλος της βασιλείας της Ταμάρας η Γεωργία είχε γίνει η σπουδαιότερη πολιτική δύναμη της περιοχής, και η βασιλική της αυλή ήταν ένα κέντρο που τα γειτονικά κράτη όφειλαν να υπολογίζουν.
Ο χρυσός αιώνας όμως της Ταμάρας δεν δημιουργήθηκε μόνο με στρατιωτικές επιτυχίες. Στη χώρα αναπτύχθηκαν το εμπόριο, οι πόλεις, οι τέχνες και τα επαγγέλματα, η οικοδομική δραστηριότητα, η γραμματεία, η τέχνη και η παιδεία. Η βασιλική εξουσία στήριζε τα μοναστήρια και τα πολιτιστικά κέντρα τόσο στη Γεωργία όσο και έξω από τα σύνορά της.
Με το όνομα της Ταμάρας συνδέεται ιδιαίτερα στενά η Βάρτζια, ένα μεγαλειώδες μοναστικό συγκρότημα λαξευμένο στον βράχο. Η κατασκευή της άρχισε επί Γεωργίου Γ΄, και στην εποχή της Ταμάρας επεκτάθηκε και απέκτησε ιδιαίτερη σημασία. Στον ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Βάρτζια σώζονται μέχρι σήμερα οι περίφημες τοιχογραφίες με τις μορφές της βασίλισσας Ταμάρας και του Γεωργίου Γ΄.
Η Βάρτζια δεν ήταν μόνο αμυντικό συγκρότημα. Ήταν μεγάλη μονή και πνευματικό κέντρο, όπου ζούσαν και προσεύχονταν πολλοί μοναχοί. Γι' αυτό η Βάρτζια παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο εντυπωσιακά σύμβολα της εποχής της Ταμάρας.
Η Ταμάρα βοηθούσε ιδιαίτερα τα γεωργιανά και ορθόδοξα μοναστήρια και έξω από τη Γεωργία. Γεωργιανές μοναστικές εστίες υπήρχαν στα Ιεροσόλυμα, στο Άγιον Όρος και σε άλλα κέντρα της χριστιανικής Ανατολής. Η προστασία της βασίλισσας συντελούσε στην ενίσχυση των διεθνών δεσμών του γεωργιανού εκκλησιαστικού πολιτισμού.
Κατά τη βασιλεία της η γεωργιανή γραμματεία έφθασε σε ιδιαίτερο ύψος. Με την εποχή της Ταμάρας συνδέονται το έργο του Σότα Ρουσταβέλι και το μεγαλύτερο δημιούργημα της γεωργιανής λογοτεχνίας: «Ο ιππότης με το δέρμα του τίγρη». Το πολιτιστικό περιβάλλον που δημιουργήθηκε στην αυλή της Ταμάρας ευνόησε την άνθηση της γεωργιανής λογοτεχνίας, της τέχνης και της πνευματικής ζωής.
Μια ακόμη σημαντική πλευρά της διακυβέρνησης της Ταμάρας ήταν η ελεημοσύνη και η φροντίδα για τους απόρους. Η εκκλησιαστική και ιστορική παράδοση την παρουσιάζει ως ηγεμόνα που διέθετε μέρος των βασιλικών εσόδων για τους φτωχούς και τους απόρους. Για εκείνη η βασιλεία δεν ήταν μόνο εξουσία, αλλά διακονία και ευθύνη απέναντι στον λαό.
Παρά την τεράστια πολιτική της εξουσία, η εκκλησιαστική παράδοση παρουσιάζει την Ταμάρα ως ταπεινή, προσευχόμενη και θεοφοβούμενη χριστιανή. Νήστευε, προσευχόταν, έδινε ελεημοσύνη και βοηθούσε τα μοναστήρια. Ούτε τις στρατιωτικές νίκες τις θεωρούσε δική της δόξα, αλλά τις απέδιδε στη βοήθεια του Θεού.
Εδώ ακριβώς φαίνεται η ιδιαίτερη πλευρά της προσωπικότητας της Ταμάρας: ήταν ταυτόχρονα ηγεμόνας ενός τεράστιου κράτους και χριστιανή που αντιλαμβανόταν την εξουσία της ως ευθύνη που της είχε ανατεθεί ενώπιον του Θεού και του έθνους.
Η βασίλισσα Ταμάρα πέθανε στις αρχές του 13ου αιώνα, γύρω στο 1213. Στη γεωργιανή ιστορική παράδοση ο θάνατός της παρουσιάζεται ως μεγάλο πένθος όλης της χώρας. Κατά τις ιστορικές πηγές, το σκήνωμά της συνδέθηκε τελικά με τη μονή Γκελάτι, όμως η ακριβής θέση του τάφου της Ταμάρας δεν έχει προσδιοριστεί οριστικά μέχρι σήμερα. Στο πέρασμα των αιώνων δημιουργήθηκαν πολλές παραδόσεις και θρύλοι για τον τελευταίο τόπο της ανάπαυσής της.
Μετά τον θάνατο της Ταμάρας η πολιτική ισχύς της Γεωργίας συνεχίστηκε για ένα διάστημα, όμως τα χρόνια της βασιλείας της έμειναν στην ιστορική μνήμη του γεωργιανού λαού ως η ύψιστη κορυφή της κρατικής και πολιτιστικής ανάπτυξης της χώρας.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Γεωργίας κατέταξε την Ταμάρα στους αγίους και την τιμά ως αγία και ευσεβή βασίλισσα, υπερασπίστρια της Ορθοδοξίας, ελεήμονα ηγεμόνα και εξέχον παράδειγμα χριστιανού άρχοντα.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Γεωργίας τιμά τη μνήμη της αγίας βασίλισσας Ταμάρας την 1 (14) Μαΐου, κατά το παλαιό και το νέο ημερολόγιο. Η μνήμη της τελείται επίσης την Κυριακή των Μυροφόρων.
Μέχρι σήμερα η αγία βασίλισσα Ταμάρα παραμένει για τη Γεωργία ένα από τα σπουδαιότερα σύμβολα της πίστης, της ενότητας, της πολιτικής σοφίας, της δικαιοσύνης και της εθνικής ισχύος. Επί της διακυβέρνησής της η Γεωργία όχι μόνο έφθασε στην κορυφή της στρατιωτικής και πολιτικής ισχύος, αλλά και δημιούργησε μια πολιτιστική και πνευματική κληρονομιά που, αιώνες αργότερα, εξακολουθεί να είναι μέρος της γεωργιανής ταυτότητας.
Η εποχή της Ταμάρας έδειξε ότι η δύναμη μιας χώρας δεν ορίζεται μόνο από έναν μεγάλο στρατό και από διευρυμένα σύνορα. Στον καιρό της ενώθηκαν το ισχυρό κράτος, η χριστιανική πίστη, η παιδεία, ο πολιτισμός, η τέχνη και η κοινωνική ευθύνη. Γι' αυτό το όνομα της Ταμάρας παραμένει αχώριστα δεμένο με τη λαμπρότερη περίοδο της ιστορίας της Γεωργίας: τον χρυσό αιώνα της Γεωργίας.
Ύμνοι της αγίας βασίλισσας Ταμάρας
🎵 Απολυτίκιο
წმიდათა შორის საკვირველო, კეთილმორწმუნეო მეფეო თამარ, რომელმან კლდეთა ზედა მაღალთა აღაშენენ საყდარნი სავედრებელად ღვთისა, ლოცვითა შენითა განაძლიერე მხედრობანი ქრისტეს მოყვარისა ქართველთა ერისანი, ხოლო მარჯუენითა შენითა დაამხვენ სპანი აგარიანთანი, მისითა მეოხებითა ქრისტე ღმერთო, აცხოვნე სულნი ჩუენნი.
🎵 Κοντάκιο
ზეციური სიბრძნჱჲ და ცხოვრებაჲ მოიგე და ბრწყინავ, ვითარცა მზჱ, ხოლო შარავანდეთთა მიერ საქმეთა შენთაჲთა განანათლებ ყოველთა, რომელნი სურვილით აქებენ პატიოსანთა ღვაწლთა შენთა, სამ-გზის სანატრელო, მეფეო თამარ, ჩვენ მოყვარეთა შენთა და სურჳლით პატივისმცემელთა მოგუეც ზეცით ცხოვრებისა წარმართებაჲ და შეცოდებათა ჴსნაჲ.
























