Μελχισεδέκ Γ΄, Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας

Μελχισεδέκ Γ΄, Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας

Υπηρέτης της πίστης και του γεωργιανού λόγου

Μοίρασε τη ζωή του ανάμεσα στο βιβλίο και την προσευχή και υπηρέτησε και τα δύο με την ίδια αφοσίωση. Στο Μπόντμπε ο τάφος της Αγίας Νίνας ξαναβρήκε το φως με το χέρι του, και στη Σιόνι ακούστηκε πάλι η γεωργιανή ψαλμωδία, που επί χρόνια είχε σωπάσει. Η κληρονομιά του είναι διπλή: η μία φυλάσσεται στους τοίχους του ναού, η άλλη στις σελίδες όπου η φωνή του Ηροδότου ηχεί στα γεωργιανά.

Στις 5 Απριλίου 1952 η Εκκλησία της Γεωργίας εξέλεξε νέο προκαθήμενο τον μητροπολίτη Μελχισεδέκ. Ο πατριάρχης Καλλίστρατος είχε εκοιμηθεί λίγο νωρίτερα, και η Εκκλησία εξακολουθούσε να ζει υπό τον αυστηρό έλεγχο του σοβιετικού κράτους. Μπροστά στον νέο Καθολικό-Πατριάρχη βρίσκονταν πολλές πρακτικές και πνευματικές έγνοιες. Έπρεπε να φροντίσει για τους ναούς, τους κληρικούς και τους ανθρώπους για τους οποίους η Εκκλησία παρέμενε τόπος πίστης και γεωργιανής πνευματικής μνήμης.

Ο Μελχισεδέκ Γ΄, κατά κόσμον Μιχαήλ Πχαλάτζε, γιος του Γεωργίου, γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1872 στο χωριό Ζέμο Κανταούρα της επαρχίας Σιγκνάγκι. Η πορεία της ζωής του συνδέθηκε από τα πρώτα χρόνια με τη θεολογική παιδεία. Σπούδασε στο εκκλησιαστικό σχολείο του Τελάβι και έπειτα στη Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας, από την οποία αποφοίτησε το 1896.

Κατά τις σπουδές του στην Τιφλίδα έμαθε αρχαία ελληνικά και φιλοσοφία. Η επιθυμία να συνεχίσει τη μόρφωσή του τον οδήγησε στη Θεολογική Ακαδημία του Καζάν. Το 1900 αποφοίτησε από την Ακαδημία και έλαβε τον ακαδημαϊκό τίτλο του υποψήφιου θεολογίας. Η γνώση αυτή δεν έμεινε μόνο προσωπικό του επίτευγμα: άρχισε να διδάσκει και αφιέρωσε πολλά χρόνια στη μόρφωση των νέων.

Η Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας και η Ακαδημία του Καζάν βρίσκονταν σε διαφορετικά περιβάλλοντα, όμως και στα δύο κεντρική θέση γι' αυτόν κατείχε η μάθηση. Αργότερα τα ενδιαφέροντά του ξεπέρασαν τα θεολογικά μαθήματα και άγγιξαν και ιστορικά κείμενα. Γι' αυτό στην αρχή της βιογραφίας του δεν φαίνεται μόνο ο μελλοντικός πατριάρχης, αλλά ένας άνθρωπος που έκανε την απόκτηση και τη μετάδοση της γνώσης έργο της ζωής του.

Εργάστηκε πρώτα στο εκκλησιαστικό σχολείο του Κουτάισι και έπειτα δίδαξε σε εκκλησιαστικές σχολές διαφόρων πόλεων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Το έργο του δασκάλου δεν ήταν τυχαίο επεισόδιο στη βιογραφία του. Στα χρόνια κατά τα οποία οι μελλοντικοί κληρικοί επέλεγαν τον δρόμο τους, ο Μιχαήλ μοιραζόταν μαζί τους τη γνώση του. Αργότερα, όταν θα βρισκόταν επικεφαλής της Εκκλησίας, η εμπειρία αυτή θα ήταν σημαντικό μέρος της ζωής του.

Το 1915 ο Μιχαήλ Πχαλάτζε χειροτονήθηκε πρεσβύτερος. Από το 1917 διακονούσε στο εκκλησιαστικό σχολείο του Γκόρι. Την ίδια χρονιά η Εκκλησία της Γεωργίας αποκατέστησε το αυτοκέφαλό της. Μετά από αυτό το ιστορικό γεγονός οι κληρικοί βρέθηκαν μπροστά στο καθήκον να οργανώσουν τη ζωή της δικής τους Εκκλησίας. Και ο Μιχαήλ συνέχισε τη διακονία του σε αυτά τα μεταβατικά χρόνια.

Το 1918 του απονεμήθηκε το οφφίκιο του πρωθιερέα. Εκείνη την εποχή η Εκκλησία της Γεωργίας, μετά την αποκατάσταση του αυτοκεφάλου, προσπαθούσε να οργανώσει τη δική της ζωή, και το πολιτικό μέλλον της χώρας ήταν ακόμη αβέβαιο. Η διακονία του Μιχαήλ εξελισσόταν με φόντο αυτά τα γεγονότα. Σύντομα η εγκαθίδρυση της σοβιετικής εξουσίας έφερε μπροστά στην Εκκλησία νέα εμπόδια, με τα οποία οι κληρικοί χρειάστηκε να αναμετρηθούν για πολλά χρόνια.

Το 1922–1924 διακόνησε ως ιερέας στον καθεδρικό ναό Σιόνι της Τιφλίδας. Η προσευχή σε αυτόν τον ναό δεν ήταν γι' αυτόν μόνο καθημερινό καθήκον: εδώ έβλεπε από κοντά τη ζωή της Εκκλησίας, τις ανάγκες του ποιμνίου και τις αλλαγές που τα επόμενα χρόνια θα έπλητταν ακόμη πιο βαριά τους κληρικούς. Το ιστορικό περιβάλλον γινόταν δυσκολότερο, όμως η διακονία του συνεχιζόταν.

Το 1925 εκάρη μοναχός με το όνομα Μελχισεδέκ. Τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς προήχθη σε επίσκοπο Αλαβέρντι. Το 1927 του ανατέθηκε η διοίκηση της επαρχίας Τσχούμ-Αμπχαζίας.

Το 1928 μετατέθηκε ως επίσκοπος Τσιλκάνι. Αργότερα διακόνησε στη μονή της Μεταμορφώσεως της Τιφλίδας. Οι αλλαγές αυτές είναι λεπτομέρειες της προσωπικής του πορείας, όμως ταυτόχρονα δείχνουν πώς η Εκκλησία έπρεπε να ανακατανέμει τις δυνάμεις της. Στον αρχιερέα ανατίθεται η διακονία σε διάφορους τόπους, ενώ οι δυνατότητες των ναών και των κληρικών ήταν περιορισμένες.

Η απαρίθμηση αυτών των ετών είναι απλή, όμως κάθε νέος τόπος σήμαινε ανθρώπους και νέα ευθύνη. Ο επίσκοπος έπρεπε να φροντίζει για τον κλήρο, τους ναούς και το ποίμνιο σε μια εποχή κατά την οποία η Εκκλησία είχε όλο και λιγότερη δυνατότητα να δρα ελεύθερα. Η ζωή του Μελχισεδέκ δεν χωρούσε πια στα όρια μιας πόλης ή ενός ναού.

Το 1935 του απονεμήθηκε ο τίτλος του μητροπολίτη και διορίστηκε ξανά ποιμενάρχης της επαρχίας Τσχούμ-Αμπχαζίας. Το 1944 του ανατέθηκε η προϊσταμένη του ναού του Γενεσίου της Θεοτόκου του Ντιντούμπε στην Τιφλίδα και η διοίκηση της επαρχίας Ουρμπνίσι. Πίσω του υπήρχαν ήδη δεκαετίες παιδαγωγικής και εκκλησιαστικής εμπειρίας· μπροστά του τον περίμενε μια ακόμη, ιδιαίτερα βαριά ευθύνη.

Στις 5 Απριλίου 1952, μετά την κοίμηση του πατριάρχη Καλλίστρατου, η 9η Εκκλησιαστική Σύνοδος της Γεωργίας εξέλεξε τον μητροπολίτη Μελχισεδέκ Καθολικό-Πατριάρχη πάσης Γεωργίας. Βρέθηκε επικεφαλής της Εκκλησίας σε προχωρημένη ηλικία, όμως έπρεπε να σηκώσει το νέο καθήκον με όλες του τις δυνάμεις. Ο πατριαρχικός θρόνος εκείνη την εποχή δεν σήμαινε ούτε γαλήνη ούτε εξασφαλισμένες δυνατότητες.

Υπό τη σοβιετική εξουσία ο χώρος δράσης της Εκκλησίας ήταν περιορισμένος. Η κατάσταση των ναών, η διακονία των κληρικών και η εκκλησιαστική ζωή του ποιμνίου συναντούσαν πολλά εμπόδια. Σε τέτοιο περιβάλλον ο προκαθήμενος έπρεπε και να λύνει τα καθημερινά ζητήματα και να προστατεύει όσα είχε λάβει η Εκκλησία της Γεωργίας στο πέρασμα των αιώνων.

Κατά την πατριαρχία του η Εκκλησία έπρεπε να φροντίζει ταυτόχρονα για τις τρέχουσες ανάγκες και για τη διατήρηση της ιστορικής κληρονομιάς. Γι' αυτό οι αποφάσεις για τον ναό, τη γεωργιανή ψαλμωδία και τα λείψανα των αγίων δεν πρέπει να διαβάζονται χωριστά. Κάθε μία από αυτές άγγιζε το ερώτημα πώς θα συνεχιζόταν η ζωή της Εκκλησίας σε ένα περιβάλλον όπου δεν μπορούσε να δρα ελεύθερα.

Με το όνομα του Μελχισεδέκ Γ΄ συνδέεται η αναστήλωση και ανανέωση του ναού του τάφου της Αγίας Νίνο στο Μπόντμπε. Ο τόπος αυτός είναι ιδιαίτερα πολύτιμος για τη χριστιανική ιστορία της Γεωργίας. Η φροντίδα του δεν ήταν απλώς τακτοποίηση ενός κτιρίου: ήταν τιμή προς ένα ιερό που πολλές γενιές συνέδεαν με το όνομα της Αγίας Νίνο.

Με το όνομά του συνδέεται και η ανακομιδή των λειψάνων των Αγίων Δαβίδ και Κωνσταντίνου από το μουσείο στη Μοτσαμέτα. Η επιστροφή των ιστορικών ιερών κειμηλίων στη θέση τους μέσα στον εκκλησιαστικό χώρο είχε υπό τις τότε συνθήκες ιδιαίτερη σημασία. Στο γεγονός αυτό φαίνεται καθαρά μία από τις κύριες έγνοιες της πατριαρχίας του Μελχισεδέκ: η κληρονομιά του παρελθόντος να παραμείνει μέρος της ζωντανής ζωής της Εκκλησίας.

Στο Σιόνι της Τιφλίδας, μετά από μακρά διακοπή, καθιερώθηκαν ξανά η γεωργιανή θεία λατρεία και η γεωργιανή ψαλμωδία. Όταν στον ναό ακούγεται η προσευχή στη μητρική γλώσσα, δεν είναι μόνο ζήτημα γλώσσας. Ο λόγος και η ψαλμωδία συνδέουν τους ανθρώπους με την πίστη που έλαβαν από τους προγόνους τους. Την εποχή του Μελχισεδέκ Γ΄ αυτή η φωνή απέκτησε ξανά ιδιαίτερη θέση στο Σιόνι.

Δεν φρόντιζε μόνο για τις διοικητικές υποθέσεις της Εκκλησίας. Η μόρφωση και τα ενδιαφέροντά του κάλυπταν πολλούς τομείς: θεολογία, φιλοσοφία, ιστορία, γλωσσολογία και λειτουργική. Τα χειρόγραφά του μαρτυρούν αυτό το πολύπλευρο ενδιαφέρον. Μετέφρασε από τα ελληνικά τις «Ιστορίαι» του Ηροδότου και τον «Περίπλου του Ευξείνου Πόντου» του Αρριανού.

Μέρος της κληρονομιάς του έμεινε και στα χειρόγραφά του. Είχε σχέση με το βιβλίο από τη νεότητά του, και στα χρόνια της πατριαρχίας του συνέχισε να στοχάζεται πάνω σε εκκλησιαστικά και ιστορικά ζητήματα. Η πλευρά αυτή είναι σημαντική για να γνωρίσουμε έναν άνθρωπο που συχνά συνδέουμε μόνο με τον πατριαρχικό θρόνο.

Η συνύπαρξη της εκκλησιαστικής και της επιστημονικής δράσης σε έναν άνθρωπο δίνει στη ζωή του ιδιαίτερη φυσιογνωμία. Η γνώση που απέκτησε στη νεότητα τον συνόδευσε ως το τέλος της ζωής του. Δάσκαλος, ιερέας, επίσκοπος και πατριάρχης είναι διαφορετικές διακονίες, όμως στην πορεία του δεν ήταν αποκομμένες μεταξύ τους: στη βάση της καθεμιάς βρίσκονταν η μάθηση, η εργασία και η ευθύνη απέναντι στην Εκκλησία.

Η πατριαρχία του Μελχισεδέκ Γ΄ διήρκεσε λιγότερο από οκτώ χρόνια, από τον Απρίλιο του 1952 ως τον Ιανουάριο του 1960. Δεν ήταν μεγάλη περίοδος, όμως λαμβάνοντας υπόψη τις δυσκολίες της εποχής κάθε απόφαση είχε το βάρος της. Η ιστορία της Εκκλησίας δεν γράφεται μόνο με μεγάλα γεγονότα. Κάποτε η συνέχισή της σημαίνει ότι στον ναό αναπέμπεται ακόμη η προσευχή, ότι το ιερό εξακολουθεί να τιμάται και ότι η γνώση του παρελθόντος παραδίδεται στην επόμενη γενιά.

Στις 10 Ιανουαρίου 1960 ο Μελχισεδέκ Γ΄ εκοιμήθη στην Τιφλίδα. Ετάφη στον καθεδρικό ναό Σιόνι. Μετά από αυτόν εξελέγη προκαθήμενος της Εκκλησίας της Γεωργίας ο μητροπολίτης Εφραίμ, ο οποίος επίσης χρειάστηκε να διακονήσει σε δύσκολη εποχή.

Αν αποτιμήσουμε τη ζωή του Μελχισεδέκ Γ΄ μόνο με τα χρόνια της πατριαρχίας του, δεν θα δούμε τη μακρά του πορεία. Από τη Ζέμο Κανταούρα ως το Σιόνι της Τιφλίδας πέρασε από τη μάθηση, τη διδασκαλία και την ιερατική και αρχιερατική διακονία. Σε διαφορετικούς τόπους και σε διαφορετικούς χρόνους συνεχιζόταν ένα και το αυτό έργο: η διακονία της Εκκλησίας και των ανθρώπων.

Το όνομά του θυμίζει ότι στα δύσκολα χρόνια της ιστορίας η διατήρηση της πίστης είναι συχνά καθημερινή εργασία που γίνεται με υπομονή. Ο Μελχισεδέκ Γ΄ ακολούθησε ακριβώς τέτοιο δρόμο. Αφιέρωσε τη φροντίδα του στους ναούς, στη γεωργιανή προσευχή, στα ιερά και στην παιδεία: σε ό,τι διαρκεί περισσότερο από τη ζωή ενός ανθρώπου και παραδίδεται στην επόμενη γενιά.