Ο πατριάρχης Λεωνίδας, μια προσευχή στην αυγή της ελευθερίας

Ο πατριάρχης Λεωνίδας, μια προσευχή στην αυγή της ελευθερίας

Ύστερα από περισσότερο από έναν αιώνα σιωπής, ανήγγειλε στο έθνος, στο Σβετιτσχοβέλι, την ελευθερία της Εκκλησίας. Η φωνή εκείνη αντήχησε όταν και η πατρίδα άγγιζε το πρώτο φως της ελευθερίας, όμως την αυγή δεν την ακολούθησε μακριά ημέρα. Ο Λεωνίδας γνώριζε ότι η ελευθερία δεν είναι μόνο κατάκτηση, αλλά και καθημερινή ευθύνη, γι' αυτό με προσευχή, λόγο και υπομονή φύλαγε αυτό που μόλις είχε επιστραφεί στη χώρα. Σήμερα, στη σιωπή της Σιόνι, η μνήμη του μας ρωτά πώς να διατηρήσουμε την πίστη και την αξιοπρέπεια όταν ο καιρός δοκιμάζει τη σταθερότητά μας.

Στην ιστορία της Γεωργίας υπάρχουν χρόνια κατά τα οποία η χαρά και η δοκιμασία στέκουν η μία δίπλα στην άλλη. Σε τέτοιον καιρό ο δρόμος του πατριάρχη Λεωνίδα συνδέθηκε με την αποκατάσταση της ελευθερίας της Γεωργιανής Εκκλησίας, την υπεράσπιση της παιδείας και τη βαριά δοκιμασία της ανεξαρτησίας της πατρίδας. Η ζωή του θυμίζει ότι η πνευματική διακονία δεν χωράει μόνο μέσα στους τοίχους του ναού: αρχίζει στην καρδιά του ανθρώπου και συνεχίζεται εκεί όπου ένας λαός χρειάζεται να διατηρήσει τη δική του φωνή.

Ο Λεωνίδας, κατά κόσμον Λογγίνος Οκροπιρίτζε, γιος του Σολομώντος, γεννήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1861 στο χωριό Ντισέβι της επαρχίας Γκόρι. Σημαντικό ρόλο στην ανατροφή του είχε ο θείος του, ο επίσκοπος Αλέξανδρος Οκροπιρίτζε. Στο πλευρό του ο Λογγίνος γνώρισε την εκκλησιαστική ζωή, τη μάθηση και την ευθύνη που φέρει ο κληρικός απέναντι στην κοινωνία. Η φροντίδα του θείου του επηρέασε την επιλογή του.

Άρχισε τη θεολογική του μόρφωση στη Γεωργία και έπειτα τη συνέχισε στη Θεολογική Σχολή της Σταυρούπολης. Το 1884 μπήκε στη Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου και το 1888 αποφοίτησε με τον τίτλο του υποψήφιου θεολογίας. Οι σπουδές του έδωσαν τη δυνατότητα να μελετήσει σε βάθος την ιστορία της Εκκλησίας και τα κανονικά ζητήματα. Αργότερα ακριβώς αυτή η γνώση τον βοήθησε να τεκμηριώσει τα δικαιώματα της Εκκλησίας της Γεωργίας, όταν η έκφραση μιας εθνικής επιθυμίας δεν αρκούσε πια και χρειάζονταν ιστορικά επιχειρήματα.

Το 1887 ο Λογγίνος εκάρη μοναχός με το όνομα Λεωνίδας. Την ίδια χρονιά χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος, και το 1888 έγινε ιερομόναχος. Επιστρέφοντας στην πατρίδα, συνέδεσε τη δράση του με την παιδεία και την ιεραποστολή. Εργάστηκε ως επιθεωρητής εκκλησιαστικών σχολείων και φρόντισε για την ανάπτυξη της διδασκαλίας στο Πσάβι, στο Χεβσουρέτι, στο Μτιουλέτι, στο Γκουνταμακάρι και στο Σαϊνγκίλο. Γι' αυτόν το βιβλίο και η πίστη υπηρετούσαν μαζί τη μόρφωση του ανθρώπου, αν και η δράση αυτή γινόταν στο δύσκολο περιβάλλον της αυτοκρατορικής διοίκησης.

Στον δρόμο της μοναχικής διακονίας ο Λεωνίδας ηγήθηκε των μονών του Ζενταζένι και του Χίρσα, και έπειτα έγινε ηγούμενος της μονής του Προδρόμου στη Νταβίτ Γκαρέτζα. Συμμετείχε στην εκκλησιαστική διοίκηση και στη διόρθωση των ιερών βιβλίων. Ο κόπος αυτός είχε ουσιώδη σημασία για την καθημερινή ζωή της Εκκλησίας. Η ακρίβεια του γεωργιανού κειμένου, η οργάνωση της διδασκαλίας και η φροντίδα του μοναχικού βίου δημιουργούσαν τη βάση πάνω στην οποία έπρεπε να στηριχθεί η μετέπειτα ανανέωση.

Στις 19 Απριλίου 1898 ο Λεωνίδας χειροτονήθηκε επίσκοπος Γκόρι στον καθεδρικό ναό Σιόνι της Τιφλίδας. Το 1900 του ανατέθηκε η ηγεσία της επαρχίας Ιμερετίας, και από το 1908 ήταν επίσκοπος Γκούρια και Σαμεγκρέλο. Περιόδευε στις επαρχίες, γνώριζε την κατάσταση των ναών και των σχολείων και φρόντιζε για τη βελτίωση της λειτουργίας τους. Η διακονία του περιλάμβανε όχι μόνο τη θεία λατρεία, αλλά και τα πρακτικά ζητήματα χωρίς την επίλυση των οποίων η πνευματική ζωή του ποιμνίου δύσκολα θα μπορούσε να αναπτυχθεί.

Ιδιαίτερη θέση στη δράση του κατείχαν η γεωργιανή γλώσσα και η εκκλησιαστική ψαλμωδία. Ο Λεωνίδας αντιτασσόταν στον εκρωσισμό της εκπαίδευσης και υποστήριζε τη διδασκαλία της μητρικής γλώσσας. Η διατήρηση της γεωργιανής ψαλμωδίας σήμαινε γι' αυτόν και την προστασία της ζωντανής μνήμης της Εκκλησίας. Ταυτόχρονα δημοσίευε άρθρα και ιστορικές μελέτες για το ζήτημα του αυτοκεφάλου. Προσπαθούσε να τεκμηριώσει ότι το δικαίωμα διοίκησης της δικής της Εκκλησίας ανήκε στην ιστορική και κανονική κληρονομιά της Γεωργίας.

Το 1906, στις προσυνοδικές συζητήσεις που έγιναν στην Αγία Πετρούπολη, ο Λεωνίδας υπερασπίστηκε την αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Ο αγώνας αυτός ήταν μακρύς και συνάντησε αντίσταση. Η διαφωνία με τις ρωσικές εκκλησιαστικές αρχές δεν αφορούσε μόνο τη διοικητική οργάνωση: το ζήτημα περιλάμβανε την αποτίμηση μιας ιστορικής αδικίας, την εθνική γλώσσα και την αυτοδιοίκηση της Εκκλησίας. Ο Λεωνίδας έγινε ένας από τους σημαντικούς συμμετέχοντες σε αυτό το κίνημα, αν και η αποκατάσταση ήταν καρπός κοινής προσπάθειας πολλών κληρικών και λαϊκών.

Στις 12 Μαρτίου 1917, με το παλαιό ημερολόγιο, διακηρύχθηκε στο Σβετιτσχοβέλι η αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Την απόφαση την ανακοίνωσε στους συγκεντρωμένους ο Λεωνίδας, ο οποίος τέθηκε επικεφαλής της προσωρινής διοίκησης της Εκκλησίας. Μετά από περισσότερο από έναν αιώνα, η Γεωργιανή Εκκλησία είχε τη δυνατότητα να αποκαταστήσει τη δική της διοίκηση. Έπρεπε να οργανωθούν οι επαρχίες, να προετοιμαστεί η σύνοδος, να ενωθεί ο κλήρος και να καθοριστούν οι σχέσεις με τις άλλες Εκκλησίες.

Τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς η εκκλησιαστική σύνοδος εξέλεξε Καθολικό-Πατριάρχη τον Κυρίωνα Β΄. Ο Λεωνίδας, που ήταν και ο ίδιος υποψήφιος, συνέχισε τη διακονία του ως μητροπολίτης Τιφλίδας. Μέσα στην αποκατεστημένη Εκκλησία υπήρχε ένταση και προσωπικές συγκρούσεις. Στην περιγραφή αυτής της περιόδου, η δημιουργία μόνο μιας ιδανικής εικόνας ενότητας θα μείωνε την ιστορική αλήθεια. Η επιστροφή της ελευθερίας δεν σήμαινε το τέλος όλων των διαφωνιών· η Εκκλησία χρειαζόταν να ξεπεράσει και τις δικές της εσωτερικές δυσκολίες.

Τον Ιούνιο του 1918 ο Κυρίων Β΄ βρέθηκε νεκρός στη μονή του Μαρτκόπι. Οι συνθήκες του θανάτου του εξακολουθούν να συζητούνται, και οι αναπόδεικτες κατηγορίες δεν μπορούν να θεωρηθούν διαπιστωμένα γεγονότα. Μετά από αυτή την τραγωδία, την ευθύνη της ηγεσίας της Εκκλησίας ανέλαβε ο Λεωνίδας. Τον Νοέμβριο του 1918 το Συμβούλιο του Καθολικοσάτου τον επικύρωσε ως Καθολικό-Πατριάρχη, και στις 23 Φεβρουαρίου 1919 έγινε η ενθρόνισή του στο Σβετιτσχοβέλι. Γι' αυτό η προκαθεδρία του λογίζεται συχνά από το 1918, αν και η ενθρόνιση έγινε αργότερα.

Στη νεοσύστατη ανεξάρτητη Γεωργία ο πατριάρχης έπρεπε να καθορίσει και τη σχέση του με τη σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση. Ο χωρισμός Εκκλησίας και κράτους, τα εκπαιδευτικά ζητήματα και η υλική κατάσταση της Εκκλησίας προκαλούσαν διαφωνίες. Ο Λεωνίδας ήταν επικριτικός απέναντι σε ορισμένες αποφάσεις της κυβέρνησης. Γι' αυτόν το ανεξάρτητο κράτος ήταν μεγάλο ιστορικό επίτευγμα, όμως αυτό δεν σήμαινε επιδοκιμασία κάθε βήματος της εξουσίας. Συνέδεε την πιστότητα στην πατρίδα με την ανάγκη υπεράσπισης των δικαιωμάτων της Εκκλησίας και της πνευματικής ζωής.

Στις διεθνείς εκκλησιαστικές σχέσεις πρόκληση παρέμενε η αναγνώριση του αυτοκεφάλου. Σε επιστολή που έστειλε το 1919 στον πατριάρχη Ρωσίας Τύχωνα, ο Λεωνίδας υπερασπιζόταν τα ιστορικά δικαιώματα της Εκκλησίας της Γεωργίας και αρνιόταν τη νομιμότητα της κατάργησης του αυτοκεφάλου το 1811. Προσπαθούσε επίσης να αποκαταστήσει τους δεσμούς με άλλα χριστιανικά κέντρα. Οι προσπάθειες αυτές δεν κατέληξαν στη διάρκεια της ζωής του σε γενική αναγνώριση. Η αποκατεστημένη Εκκλησία βρισκόταν ακόμη σε δύσκολη διεθνή θέση και αγωνιζόταν να εδραιώσει τη θέση της.

Στα κηρύγματά του η ελευθερία συνδεόταν με την ηθική ευθύνη του ανθρώπου. Ο πατριάρχης έστρεφε την προσοχή στον σεβασμό της αξιοπρέπειας του άλλου, στην εγκράτεια και στη διακονία του πλησίον. Σε αυτή τη σκέψη η ελευθερία δεν είναι πια μόνο πολιτική κατάσταση: πρέπει να φαίνεται και στην καθημερινή σχέση. Η αδιαφορία για τον πόνο των άλλων, η βία και η μισαλλοδοξία αδειάζουν την ελευθερία από το περιεχόμενό της. Αυτή η πλευρά του πνευματικού του καλέσματος είναι κατανοητή και σήμερα, γιατί η σταθερότητα της εθνικής ζωής στηρίζεται και στην εμπιστοσύνη ανάμεσα στους ανθρώπους.

Τον Φεβρουάριο του 1921 τα στρατεύματα της Σοβιετικής Ρωσίας μπήκαν στη Γεωργία και κατέλαβαν την Τιφλίδα. Η απώλεια της ανεξαρτησίας έφερε στην Εκκλησία νέα δοκιμασία. Ο Λεωνίδας μετακινήθηκε προσωρινά στο Κουτάισι και έπειτα επέστρεψε στην Τιφλίδα. Υπό τη νέα εξουσία άρχισαν η δήμευση της εκκλησιαστικής περιουσίας και ο περιορισμός της δράσης της Εκκλησίας. Οι τελευταίοι μήνες της ζωής του πατριάρχη πέρασαν ήδη σε ένα περιβάλλον όπου η μόλις αποκατεστημένη ελευθερία έπρεπε να συνεχίσει τον αγώνα για την ύπαρξή της.

Ο Λεωνίδας εκοιμήθη στην Τιφλίδα στις 11 Ιουνίου 1921. Σύμφωνα με τη διαδεδομένη ιστορική πληροφορία, αιτία του θανάτου ήταν η χολέρα. Η ανάμνηση για το νερό, σύμφωνα με την οποία δεν θέλησε να απολαύσει διαφορετικές συνθήκες από εκείνες του ποιμνίου του, είναι απομνημονευματική παράδοση που σώθηκε γι' αυτόν. Η διήγηση αυτή μπορεί να διαβαστεί ως έκφραση της συμπόνιας του, όμως δεν χρειάζεται να εμπλουτιστεί σε θρύλο. Ο πατριάρχης ετάφη στον καθεδρικό ναό Σιόνι της Τιφλίδας· διάδοχός του έγινε ο Αμβρόσιος Χελάια.

Στη σύντομη προκαθεδρία του Λεωνίδα αντανακλάστηκαν και η ελπίδα της ελευθερίας της Γεωργίας και ο πόνος της απώλειάς της. Δεν πρόλαβε να πετύχει όλους τους στόχους του, όμως συνέβαλε σημαντικά στην αποκατάσταση και την υπεράσπιση του αυτοκεφάλου. Η μνήμη του μένει στην ιστορία της παιδείας, της γεωργιανής γλώσσας και της υπεύθυνης πνευματικής διακονίας. Στη σιωπή του Σιόνι, η ανάμνηση της ζωής του μας επαναφέρει στο ερώτημα που κάθε γενιά απαντά εκ νέου: πώς να διατηρήσουμε την πίστη και την αξιοπρέπεια όταν ο καιρός δοκιμάζει τη σταθερότητά μας.