
Καλλίστρατος Τσιντσάτζε, Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας
Το ίδιο χέρι κράτησε το βιβλίο και τον σταυρό με την ίδια αγάπη: ο επιστήμονας γνώριζε ότι η γνώση δεν αντιτίθεται στην προσευχή, αλλά την ενισχύει. Η φυλακή περιόρισε το σώμα του, δεν σταμάτησε όμως τον δρόμο που οδηγούσε από το μικρό χωριό Τομπανιέρι στον θρόνο του Σβετιτσχοβέλι. Σήμερα, έναν αιώνα μετά, η Εκκλησία επιβεβαίωσε αυτό που η ζωή του είχε ήδη πει: ότι ο κόπος που γίνεται με υπομονή είναι και ο ίδιος αγιότητα.
Στις 21 Ιουνίου 1932 η Εκκλησία της Γεωργίας εξέλεξε νέο προκαθήμενο τον μητροπολίτη Καλλίστρατο. Ο πατριάρχης Χριστόφορος Γ΄ είχε εκοιμηθεί λίγους μήνες νωρίτερα, και η Εκκλησία έπρεπε να υπάρχει υπό τον αυστηρό έλεγχο της σοβιετικής εξουσίας και της αντιθρησκευτικής της πολιτικής. Ο νέος Καθολικός-Πατριάρχης είχε μακρά εκκλησιαστική και επιστημονική εμπειρία. Μπροστά του βρισκόταν μια βαριά ευθύνη: να διατηρήσει την εκκλησιαστική ζωή, να φροντίσει τον κλήρο και το ποίμνιο και να παραδώσει στις μελλοντικές γενιές την πνευματική κληρονομιά στην προστασία της οποίας είχε αφιερώσει τη ζωή του.
Ο Καλλίστρατος Τσιντσάτζε γεννήθηκε στις 24 Απριλίου 1866, 12 Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο, στο χωριό Τομπανιέρι της Ιμερετίας, στην περιοχή του σημερινού δήμου Βάνι. Ο πατέρας του, Μιχεΐλ Τσιντσάτζε, ήταν ιερέας, και η μητέρα του η Αικατερίνη Γκογκορισβίλι. Στην οικογένεια σημαντική θέση κατείχαν το εκκλησιαστικό βιβλίο και η προσευχή. Από παιδί ο μελλοντικός πατριάρχης άκουγε τα λόγια της θείας λατρείας και έβλεπε πώς η καθημερινή ζωή του ιερέα συνδεόταν με τη φροντίδα των ανθρώπων.
Γραφή και ανάγνωση του δίδαξε η αδελφή του Ματρώνα, ενώ στη γνωριμία με τα εκκλησιαστικά βιβλία τον βοηθούσαν οι μαθητές του πατέρα του. Αυτή την πρώτη γνώση την απέκτησε ακόμη μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον. Αργότερα το βιβλίο θα είχε ιδιαίτερη θέση στη ζωή του: θα μελετούσε το παρελθόν της Εκκλησίας της Γεωργίας, θα συγκέντρωνε χειρόγραφα και θα εργαζόταν πάνω σε κείμενα των οποίων η διατήρηση ήταν απαραίτητη για τις μελλοντικές γενιές.
Στην παιδική του ηλικία σημαντικό ίχνος άφησε στον Καλλίστρατο η συνάντηση με τον επίσκοπο Γαβριήλ. Σύμφωνα με τις αναμνήσεις του, ο αρχιερέας ρώτησε το παιδί τις προσευχές του, του χάρισε έναν σταυρό και συμβούλευσε τον πατέρα του να το γράψει στο σχολείο. Η προσοχή του επισκόπου Γαβριήλ παρέμεινε πολύτιμη γι' αυτόν και αργότερα. Στη συνάντηση αυτή φαίνεται πώς η φροντίδα ενός μεγαλύτερου ποιμένα μπορεί να δώσει κατεύθυνση στο μέλλον ενός νέου και να οδηγήσει τις ικανότητές του στον δρόμο της μάθησης και της διακονίας.
Το 1875 ο Καλλίστρατος μπήκε στο εκκλησιαστικό σχολείο του Κουτάισι. Έπειτα συνέχισε τη μόρφωσή του στη Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας, από την οποία αποφοίτησε το 1888. Τα χρόνια των σπουδών ήταν σημαντική περίοδος διαμόρφωσης της προσωπικότητάς του. Μαζί με τη θεολογική παιδεία γνώρισε την ιστορία της Γεωργίας και τα ζητήματα που σχετίζονταν με την κατάσταση της Γεωργιανής Εκκλησίας.
Μετά τη Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας ο Καλλίστρατος πήγε στη Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου. Εκεί σπούδασε θεολογία, αρχαίες γλώσσες και εκκλησιαστική ιστορία. Το 1892 αποφοίτησε από την Ακαδημία με τον τίτλο του υποψήφιου θεολογίας. Η επιστημονική του εργασία αφορούσε την ιστορία της Εκκλησίας της Ιβηρίας στη σασανιδική περίοδο. Στην επιλογή αυτή φαινόταν ήδη το ενδιαφέρον που θα τον συνόδευε σε όλη του τη ζωή: να μελετήσει σε βάθος το παρελθόν της Εκκλησίας της Γεωργίας και να αναδείξει την ιστορική της θέση.
Επιστρέφοντας στην πατρίδα, ο Καλλίστρατος άρχισε την εκκλησιαστική του διακονία. Το 1893 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και τοποθετήθηκε στον ναό της Θεοτόκου του Ντιντούμπε στην Τιφλίδα. Εδώ η γνώση του ενώθηκε με την καθημερινή ενοριακή ζωή. Το έργο του ποιμένα περιλάμβανε την επαφή με τους ανθρώπους, τη θεία λατρεία και τη φροντίδα για τις ανάγκες του ποιμνίου. Τα επιστημονικά ενδιαφέροντα παρέμειναν στη ζωή του, όμως δίπλα τους βρισκόταν πλέον η ευθύνη απέναντι στους ανθρώπους που αναζητούσαν στον ναό παρηγοριά και πνευματική καθοδήγηση.
Από το 1903 ο Καλλίστρατος διακονούσε στον ναό του Αγίου Γεωργίου του Κασβέτι, και το 1909 του απονεμήθηκε το οφφίκιο του πρωθιερέα. Με αυτόν τον ναό της Τιφλίδας συνδέθηκαν σημαντικά χρόνια της ζωής του. Αργότερα αφιέρωσε στην ιστορία του Κασβέτι και ξεχωριστή μελέτη. Ο ναός ήταν γι' αυτόν τόπος λατρείας και μέρος μιας ιστορικής κληρονομιάς της οποίας το παρελθόν χρειαζόταν μελέτη και διαφύλαξη.
Ο Καλλίστρατος συμμετείχε στη δράση του εκκλησιαστικού μουσείου, στη διόρθωση των γεωργιανών λειτουργικών βιβλίων και στη συλλογή ιστορικού υλικού. Ιδιαίτερη προσοχή έδινε στα χειρόγραφα. Μέρος των χειρογράφων που απέκτησε δόθηκε στο Πανεπιστήμιο της Τιφλίδας. Στο έργο αυτό η πνευματική διακονία και η προστασία της πολιτιστικής μνήμης συγχωνεύονταν: διατηρώντας τα παλαιά βιβλία, άφηνε στον μελλοντικό αναγνώστη τη δυνατότητα να συναντήσει το παρελθόν της Γεωργίας.
Μία από τις κύριες κατευθύνσεις του έργου του ήταν η αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Ο Καλλίστρατος προσέγγιζε το ζήτημα αυτό μελετώντας τα ιστορικά και εκκλησιαστικά του θεμέλια. Η μελέτη του για την ανεξαρτησία της Εκκλησίας της Γεωργίας, που δημοσιεύθηκε το 1905, περιείχε σημαντικά επιστημονικά επιχειρήματα για τους υποστηρικτές του αυτοκεφάλου. Γι' αυτόν η έρευνα υπηρετούσε ένα συγκεκριμένο καθήκον της Εκκλησίας.
Ο αγώνας για την αποκατάσταση του αυτοκεφάλου ένωνε τις προσπάθειες πολλών κληρικών και δημόσιων προσώπων. Ο Καλλίστρατος συμμετείχε και στην προετοιμασία του σχεδίου διοίκησης της Εκκλησίας. Η γνώση της ιστορίας είχε πρακτική αξία: η αποκατεστημένη Εκκλησία χρειαζόταν να οργανώσει τη δική της ζωή, να καθορίσει ευθύνες και να θέσει θεμέλια για το μέλλον. Σε αυτό το έργο η μόρφωση και η εμπειρία του αποδείχθηκαν ιδιαίτερα χρήσιμες.
Το 1917, μετά την αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας, ο Καλλίστρατος εξελέγη μέλος του Συμβουλίου του Καθολικοσάτου. Το γεγονός αυτό ήταν καρπός μακρού αγώνα, όμως έφερε και νέες έγνοιες στην Εκκλησία. Η αυτόνομη δράση απαιτούσε οργάνωση και συντονισμένη εργασία. Η διακονία του Καλλίστρατου συνεχίστηκε σε αυτά τα μεταβατικά χρόνια, όταν η αποκατεστημένη Εκκλησία έχτιζε το μέλλον της με φόντο μια ταχύτατα μεταβαλλόμενη κατάσταση της χώρας.
Μετά την εγκαθίδρυση της σοβιετικής εξουσίας η κατάσταση της Εκκλησίας χειροτέρευσε απότομα. Οι κληρικοί υπέστησαν διωγμό και περιορισμούς, και η εκκλησιαστική ζωή βρέθηκε υπό διαρκή πίεση. Ο Καλλίστρατος βρέθηκε ανάμεσα στους κατηγορουμένους στη δίκη κατά του Καθολικού-Πατριάρχη Αμβροσίου και των μελών του Συμβουλίου του Καθολικοσάτου. Στη δίκη που έγινε τον Μάρτιο του 1924 καταδικάστηκε σε φυλάκιση. Η διακονία της Εκκλησίας εκείνη την εποχή σήμαινε και τον κίνδυνο απώλειας της προσωπικής ελευθερίας.
Η εμπειρία της φυλάκισης έγινε ένα βαρύ μέρος της βιογραφίας του. Πίσω από την απόφαση του δικαστηρίου βρίσκονται ο χωρισμός από την οικογένεια, η διάλυση της καθημερινής ζωής και η αβεβαιότητα. Η μετέπειτα πορεία του Καλλίστρατου δείχνει ότι η δοκιμασία αυτή δεν τερμάτισε τη διακονία του. Μετά την απελευθέρωσή του επέστρεψε ξανά στην Εκκλησία. Μπροστά του βρισκόταν το ίδιο έργο, αν και το περιβάλλον ήταν ακόμη δυσκολότερο και κάθε απόφαση απαιτούσε μεγαλύτερη προσοχή.
Το 1925, με την ευλογία του Καθολικού-Πατριάρχη Αμβροσίου, ο Καλλίστρατος χειροτονήθηκε επίσκοπος Νινοτσμίντα. Έπειτα του απονεμήθηκε ο βαθμός του μητροπολίτη και διορίστηκε συντοποτηρητής του πατριάρχη. Η εμπιστοσύνη αυτή εξέφραζε την πολύχρονη εμπειρία του και τη θέση που κατείχε στην εκκλησιαστική ζωή. Ταυτόχρονα η Εκκλησία περνούσε και εσωτερικές διαφωνίες, που μαζί με την εξωτερική πίεση δυσκόλευαν τη διοίκηση.
Μέσα στις συγκρούσεις εκείνης της εποχής ο Καλλίστρατος παραιτήθηκε από τα καθήκοντα του συντοποτηρητή. Από το 1927 διοικούσε την επαρχία του Μάγκλισι. Η ζωή του συνδέθηκε ξανά με την αρχιερατική διακονία. Η φροντίδα για τους ναούς, τον κλήρο και το ποίμνιο συνεχιζόταν σε ένα περιβάλλον όπου οι δυνατότητες δράσης της Εκκλησίας ήταν περιορισμένες. Η εμπειρία αυτών των ετών έδωσε στον μελλοντικό πατριάρχη άμεση γνώση της κατάστασης της χώρας και της Εκκλησίας.
Στις 21 Ιουνίου 1932 η 6η Εκκλησιαστική Σύνοδος της Γεωργίας εξέλεξε τον Καλλίστρατο Καθολικό-Πατριάρχη πάσης Γεωργίας. Στις 24 Ιουνίου έγινε η ενθρόνισή του στον πατριαρχικό καθεδρικό ναό Σβετιτσχοβέλι. Επικεφαλής της Εκκλησίας βρέθηκε ένας άνθρωπος που είχε περάσει από τις σπουδές, την ενοριακή διακονία, την επιστημονική εργασία και τη φυλακή. Η εμπειρία αυτή ενωνόταν τώρα στην ευθύνη που είχε αναλάβει απέναντι σε ολόκληρη την Εκκλησία.
Κατά την πατριαρχία του Καλλίστρατου η Εκκλησία έπρεπε να ζει υπό σκληρή αντιθρησκευτική πολιτική. Η διατήρηση των ναών, η συνέχιση της θείας λατρείας και η στήριξη του κλήρου απαιτούσαν διαρκή προσπάθεια. Ο προκαθήμενος έπρεπε να έρχεται σε επαφή με τις αρχές και να υποβάλλει αιτήματα για την υπεράσπιση των αναγκών της Εκκλησίας. Στην αποτίμηση του έργου του είναι απαραίτητο να λαμβάνεται υπόψη αυτό το περιβάλλον: πολλά βήματά του υπηρετούσαν τη διατήρηση των δυνατοτήτων που είχαν απομείνει στην Εκκλησία.
Σε μια τέτοια εποχή η σημασία της καθημερινής διακονίας αυξάνεται ιδιαίτερα. Η λειτουργία που τελούνταν στον ναό σήμαινε για τους πιστούς τη συνέχιση της ζωής της πίστης. Η προσευχή που λεγόταν στα γεωργιανά ένωνε τους ανθρώπους με την πνευματική κληρονομιά που είχαν λάβει από τους προγόνους. Η ιστορία της πατριαρχίας του Καλλίστρατου πρέπει να διαβάζεται και με φόντο αυτά τα μικρά αλλά ουσιώδη έργα: η ζωή της Εκκλησίας αποτελούνταν ακριβώς από ανθρώπους, θεία λατρεία και διατηρημένο πνευματικό δεσμό.
Σημαντικό γεγονός της πατριαρχίας του ήταν η αναγνώριση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας από τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία το 1943. Αποκαταστάθηκε επίσης η ευχαριστιακή κοινωνία ανάμεσα στις δύο Εκκλησίες. Αυτό δεν σήμαινε ότι η Εκκλησία της Γεωργίας ανέκτησε εκ νέου την ανεξαρτησία της, γιατί το αυτοκέφαλο είχε ήδη αποκατασταθεί το 1917. Έληξε μια μακρά εκκλησιαστική διαφωνία, και η Ρωσική Εκκλησία αναγνώρισε την ανεξάρτητη θέση της Εκκλησίας της Γεωργίας.
Στις 31 Οκτωβρίου 1943, σε σχέση με αυτή τη διαδικασία, τελέστηκε πανηγυρική θεία λειτουργία στο Σιόνι της Τιφλίδας. Στη ζωή του Καλλίστρατου το γεγονός αυτό κατείχε ιδιαίτερη θέση: από τη νεότητά του εργαζόταν πάνω στα ιστορικά θεμέλια του αυτοκεφάλου. Δεκαετίες αργότερα είδε ένα σημαντικό αποτέλεσμα σε αυτό το ζήτημα ως προκαθήμενος πλέον της Εκκλησίας της Γεωργίας. Η προσωπική του πορεία συνδέθηκε ξανά με τον σκοπό που υπηρετούσε επί πολλά χρόνια.
Η επιστημονική κληρονομιά παρέμεινε αναπόσπαστο μέρος της ζωής του. Οι μελέτες για την ιστορία της Εκκλησίας και το υλικό που διέσωσε μαρτυρούν ακόμη σήμερα τα ενδιαφέροντα και τον κόπο του. Στη βιογραφία του Καλλίστρατου ο ερευνητής και ο ποιμένας αλληλοσυμπληρώνονται. Ο ένας, μελετώντας το παρελθόν, δημιουργούσε το στήριγμα της γνώσης· ο άλλος φρόντιζε για τη συνέχιση αυτής της κληρονομιάς στο ζωντανό εκκλησιαστικό περιβάλλον. Στη βάση και των δύο έργων βρισκόταν η ευθύνη απέναντι στην Εκκλησία της Γεωργίας.
Στις 3 Φεβρουαρίου 1952 ο Καλλίστρατος Τσιντσάτζε εκοιμήθη στην Τιφλίδα. Ετάφη στον καθεδρικό ναό Σιόνι. Μετά από αυτόν εξελέγη προκαθήμενος της Εκκλησίας της Γεωργίας ο Μελχισεδέκ Γ΄. Έληξε μια πατριαρχία σχεδόν είκοσι ετών, κατά την οποία η Εκκλησία χρειάστηκε να αντέξει τις σκληρότερες ιστορικές συνθήκες. Ο τάφος του στο Σιόνι διαφυλάσσει τη μνήμη αυτής της εποχής και θυμίζει τη μακρά του διακονία.
Στις 22 Δεκεμβρίου 2016 η Ορθόδοξη Εκκλησία της Γεωργίας κατέταξε τον Καλλίστρατο Τσιντσάτζε στους αγίους. Η ανάμνηση της ζωής του δεν μπορεί να περιοριστεί στην απαρίθμηση των ετών της πατριαρχίας. Από το Τομπανιέρι ως το Σιόνι διένυσε έναν δρόμο παιδείας, έρευνας, ιερατικής διακονίας και δοκιμασίας. Σε αυτή τη μακρά ζωή μία έγνοια ένωνε τα διάφορα καθήκοντα: να διατηρήσουν η Εκκλησία και οι μελλοντικές γενιές την πνευματική τους κληρονομιά.
Το όνομά του θυμίζει ότι η υπεράσπιση της πίστης εκφράζεται κάποτε σε μια μακρά εργασία που γίνεται με υπομονή. Στη ζωή του Καλλίστρατου Τσιντσάτζε η εργασία αυτή περιλάμβανε τη διακονία στον ναό, τη διάσωση του βιβλίου, τη μελέτη της ιστορίας και τη διατήρηση της ζωής της Εκκλησίας. Μετά από αυτόν έμειναν η δυνατότητα να συνεχιστεί η προσευχή και μια μνήμη στην οποία ανταποκρίνονται ακόμη οι νέες γενιές. Σε αυτή την κληρονομιά ο δρόμος που άρχισε στο Τομπανιέρι συνεχίζεται ως σήμερα.











