
Χριστόφορος Γ΄, Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας
Η πορεία του δεν επιδέχεται απλή κρίση. Από τη μια, το παιδί ενός φτωχού χωριού που αγωνίστηκε για τη γνώση και έφερε τον γεωργιανό λόγο στα σχολεία· από την άλλη, ο πατριάρχης που χρειάστηκε, στον πιο δύσκολο καιρό, να πάρει αποφάσεις των οποίων η αποτίμηση διαφέρει μέχρι σήμερα από γενιά σε γενιά. Η ιστορία του μας διδάσκει ότι κάποτε η ζωή ενός ανθρώπου περιέχει ταυτόχρονα και το καλό και τη δυσκολία, και ότι ο αληθινός σεβασμός αρχίζει με την αναγνώριση αυτής της πολυπλοκότητας, όχι με την απόκρυψή της.
Το 1927 εξελέγη προκαθήμενος της Εκκλησίας της Γεωργίας ο μητροπολίτης Χριστόφορος. Ο πατριάρχης Αμβρόσιος είχε εκοιμηθεί, και η Εκκλησία υφίστατο την πίεση της σοβιετικής εξουσίας και εσωτερικές συγκρούσεις. Ο νέος Καθολικός-Πατριάρχης είχε πολύχρονη εμπειρία ενοριακής, παιδαγωγικής και αρχιερατικής διακονίας. Προσπαθούσε να ανακουφίσει την κατάσταση της Εκκλησίας ρυθμίζοντας τη σχέση με την εξουσία. Ωστόσο οι δυσκολίες που είχε μπροστά του δεν μπορούσαν να λυθούν μόνο με καλή θέληση: η αντιθρησκευτική πολιτική συνεχιζόταν, οι ναοί απειλούνταν και οι κληρικοί έπρεπε να αγωνίζονται για την καθημερινή τους διακονία.
Ο Χριστόφορος Γ΄, κατά κόσμον Χριστόφορος Τσιτσκισβίλι, γιος του Μουρμάν, γεννήθηκε στις 27 Μαρτίου 1873, 15 Μαρτίου με το παλαιό ημερολόγιο, στο χωριό Βερτκβιτσάλα της επαρχίας Σοράπανι, στην περιοχή του σημερινού δήμου Χαραγκάουλι. Η οικογένειά του συνδεόταν με την εκκλησιαστική ζωή. Ο πατέρας του ήταν αναγνώστης και γνώστης των εκκλησιαστικών βιβλίων. Σύμφωνα με τις αναμνήσεις του Χριστόφορου, ακριβώς ο πατέρας του τού δίδαξε τις πρώτες προσευχές. Η παιδική αυτή εμπειρία αποδείχθηκε η αρχή της μακράς εκκλησιαστικής του πορείας.
Έχασε τον πατέρα του σε μικρή ηλικία. Η οικογένεια έμεινε σε δύσκολη οικονομική κατάσταση, και η ανατροφή των παιδιών στηρίχθηκε στη φροντίδα των συγγενών. Ο Χριστόφορος σπούδασε αρχικά στο ενοριακό σχολείο του Τσέβι. Στη βιογραφία του η μόρφωση συνδεόταν από την αρχή με κόπο και βοήθεια. Ο δρόμος προς τη γνώση δεν ήταν εύκολος, γι' αυτό αργότερα η φροντίδα για τη δυνατότητα μάθησης των παιδιών του χωριού είχε ιδιαίτερη σημασία στη ζωή του.
Το 1882 ο Χριστόφορος γράφτηκε στο εκκλησιαστικό σχολείο του Κουτάισι. Λόγω της φτώχειας της οικογένειας, η συνέχιση των σπουδών του κινδύνευε, όμως η εισαγωγή του με δαπάνη του κράτους του έδωσε τη δυνατότητα να παραμείνει στο σχολείο. Έπειτα συνέχισε τη μόρφωσή του στη Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας, από την οποία αποφοίτησε το 1895. Η γνώση που απέκτησε αυτά τα χρόνια έγινε το θεμέλιο της μετέπειτα ιερατικής, παιδαγωγικής και κοινωνικής του δράσης.
Παράλληλα με τη θεολογική παιδεία, ο Χριστόφορος έδινε μεγάλη σημασία στη γεωργιανή γλώσσα και λογοτεχνία. Οι σημειώσεις του δείχνουν έναν άνθρωπο που ενδιαφερόταν για την ιστορία, τις λαϊκές παραδόσεις και την κοινωνική ζωή. Η μάθηση δεν ήταν γι' αυτόν απλώς εκπλήρωση ενός σχολικού προγράμματος. Μέσα από το βιβλίο προσπαθούσε να κατανοήσει το παρελθόν της χώρας του και το περιβάλλον στο οποίο έπρεπε να ζει ο λαός του.
Το 1895 ο Χριστόφορος χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και τοποθετήθηκε αρχικά στην Υπερκασπία περιοχή. Αργότερα επέστρεψε στη Γεωργία και διακόνησε σε χωριά της επαρχίας του Γκόρι. Ο δρόμος του συνδέθηκε με το Χιντιστάβι και την Ίτρια. Ο νεαρός ιερέας εντάχθηκε στην ενοριακή ζωή και γνώρισε από κοντά τις καθημερινές ανάγκες των ανθρώπων. Η διακονία του ιερέα του χωριού, εκτός από τη θεία λατρεία, άγγιζε και τη ζωή των οικογενειών, των παιδιών και της τοπικής κοινότητας.
Στην Ίτρια ο Χριστόφορος φρόντισε για την ανάπτυξη του ενοριακού σχολείου. Με τις προσπάθειές του το σχολείο απέκτησε κτίριο, και σε αυτό σπούδαζαν και παιδιά από τα γειτονικά χωριά. Δίδασκε θρησκευτικά, γεωργιανή γλώσσα και λογοτεχνία και ιστορία της Γεωργίας. Το έργο του ποιμένα και του δασκάλου ενώθηκαν στη ζωή του. Για τα παιδιά του χωριού το σχολείο ήταν και τόπος γνώσης και ευκαιρία να γνωρίσουν τη γλώσσα και το παρελθόν τους.
Η σημασία της διδασκαλίας γινόταν ιδιαίτερα αισθητή σε ένα περιβάλλον όπου η γεωργιανή γλώσσα συναντούσε εμπόδια στον χώρο της εκπαίδευσης. Ο Χριστόφορος επέκρινε την καταπίεση της γεωργιανής γλώσσας. Γι' αυτόν η εκπαίδευση στη μητρική γλώσσα συνδεόταν με την πολιτιστική ζωή της χώρας και την εθνική αυτοσυνειδησία. Σε αυτή τη στάση φαίνεται μια σημαντική πλευρά της πρώιμης δράσης του: η επόμενη γενιά έπρεπε να γνωρίζει τη γλώσσα της και να έχει τη δυνατότητα να γνωρίσει την ιστορία της Γεωργίας.
Κατέγραφε επίσης λαϊκούς θρύλους και τοπικά έθιμα. Τον ενδιέφεραν η ιστορία των χωριών, οι γιορτές και οι παραδόσεις που συνδέονταν με τους ναούς. Τέτοιες καταγραφές διαφύλασσαν έναν κόσμο που είχε μείνει στη μνήμη των ανθρώπων. Σε αυτό το μέρος της βιογραφίας του Χριστόφορου φαίνεται, δίπλα στον μελλοντικό πατριάρχη, και ο ερευνητής που άκουγε προσεκτικά τον λαό και προσπαθούσε να προστατέψει τις διηγήσεις του από τη λήθη.
Η εκκλησιαστική του πορεία συνδέθηκε αργότερα και με την Τιφλίδα. Η εμπειρία που απέκτησε διακονώντας σε διάφορες ενορίες μετατράπηκε σταδιακά σε ευρύτερη εκκλησιαστική ευθύνη. Ο Χριστόφορος υποστήριζε την αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Τα ζητήματα της γεωργιανής γλώσσας, της θεολογικής παιδείας και της αυτόνομης διοίκησης της Εκκλησίας ήταν γι' αυτόν συνδεδεμένα: η Εκκλησία χρειαζόταν να διατηρήσει τη δική της ιστορική φυσιογνωμία και τρόπο ζωής.
Το 1917 η αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας δημιούργησε νέες δυνατότητες και νέα καθήκοντα. Η αποκατεστημένη Εκκλησία χρειαζόταν να οργανώσει τη δική της διοίκηση, να διευθετήσει τις επαρχίες και να εξασφαλίσει συντονισμένη εργασία του κλήρου. Και ο Χριστόφορος συμμετείχε σε αυτές τις διαδικασίες. Όμως μέσα σε λίγα χρόνια η πολιτική κατάσταση της χώρας άλλαξε απότομα, και στο καθήκον της αυτόνομης ζωής προστέθηκε η βαριά έγνοια της διατήρησης της ίδιας της ύπαρξης.
Το 1922 ο Χριστόφορος χειροτονήθηκε επίσκοπος. Η αρχιερατική του διακονία συνδέθηκε με τις επαρχίες Μάγκλισι και Ουρμπνίσι. Την ίδια χρονιά, όταν προέκυψε ο κίνδυνος σύλληψης του πατριάρχη Αμβροσίου, ανατέθηκε στον Χριστόφορο η ηγεσία της προσωρινής διοίκησης της Εκκλησίας. Η απόφαση αυτή είναι σημαντική για να κατανοήσουμε τη σχέση τους: αρχικά ο Αμβρόσιος του εμπιστεύτηκε ευθύνη και τον ενέπλεξε στη διοίκηση της Εκκλησίας σε μια δύσκολη κατάσταση.
Τα επόμενα χρόνια οι στάσεις τους απέναντι στη σχέση με τη σοβιετική εξουσία απέκλιναν. Ο Αμβρόσιος έδινε ιδιαίτερη σημασία στην προσφυγή προς τη διεθνή κοινότητα για την κατάσταση της Γεωργίας και στην καταγγελία των ενεργειών της εξουσίας. Ο Χριστόφορος, αντίθετα, βρέθηκε ανάμεσα στους κληρικούς που προσπαθούσαν να διατηρήσουν για την Εκκλησία τη δυνατότητα δράσης μέσω συμφωνίας με την εξουσία. Η διαφορά αυτή βάθυνε τη σύγκρουση στην εκκλησιαστική ζωή.
Στην περιγραφή αυτών των γεγονότων δεν αρκούν μόνο γενικά λόγια. Η συμμετοχή του Χριστόφορου στο λεγόμενο κίνημα των υποστηρικτών της ανανέωσης και των μεταρρυθμίσεων είναι σημαντικό και αμφιλεγόμενο μέρος της βιογραφίας του. Το κίνημα ζητούσε αλλαγή της διοίκησης της Εκκλησίας και της σχέσης της με το κράτος. Στις ενέργειές του αντιτίθονταν ο Αμβρόσιος και μέρος των μελών του Συμβουλίου του Καθολικοσάτου. Επομένως η ιστορία αυτής της περιόδου δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως εικόνα ενωμένης και ειρηνικής συνεργασίας.
Στα τέλη του 1926 μια ομάδα που συγκεντρώθηκε στο Κουτάισι δημιούργησε προσωρινή διοίκηση της Εκκλησίας. Ο Αμβρόσιος δεν αναγνώριζε τη συνάθροιση αυτή ως νόμιμη εκκλησιαστική σύνοδο. Η σύγκρουση άγγιξε και τις αρμοδιότητες της διοίκησης και τον έλεγχο της γραμματείας. Η επέμβαση της εξουσίας επιδείνωσε ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Ο Χριστόφορος συμμετείχε σε αυτές τις διαδικασίες, γι' αυτό η εξέταση της ζωής του με σεβασμό απαιτεί και την ειλικρινή αναφορά αυτών των δύσκολων γεγονότων.
Με φόντο την ίδια σύγκρουση, ο μητροπολίτης Καλλίστρατος Τσιντσάτζε παραιτήθηκε από τα καθήκοντα του τοποτηρητή του πατριάρχη. Τα γεγονότα δείχνουν πόσο δύσκολη ήταν η κατάσταση της Εκκλησίας: στην εξωτερική πίεση προστίθετο και η εσωτερική διαφωνία. Η επιλογή διαφορετικών δρόμων επηρέαζε το κοινό αποτέλεσμα. Το ζήτημα της επιβίωσης της Εκκλησίας συνοδευόταν πλέον από το ερώτημα πώς θα διατηρούνταν η ενότητα και η κανονική της τάξη.
Μετά την κοίμηση του πατριάρχη Αμβροσίου, τον Ιούνιο του 1927, η 4η Εκκλησιαστική Σύνοδος της Γεωργίας εξέλεξε τον Χριστόφορο Καθολικό-Πατριάρχη πάσης Γεωργίας. Ανέλαβε την ηγεσία της Εκκλησίας μετά από συγκρούσεις και βαριές απώλειες. Ο νέος προκαθήμενος προσπαθούσε να ρυθμίσει τη σχέση με την εξουσία, όμως τα αποτελέσματα αυτής της πολιτικής δεν ανταποκρίθηκαν στις ελπίδες που είχαν οι υποστηρικτές του.
Κατά την πατριαρχία του Χριστόφορου η αντιθρησκευτική κατεύθυνση του σοβιετικού κράτους δεν άλλαξε. Η Εκκλησία εξακολουθούσε να έχει περιορισμένες δυνατότητες, οι κληρικοί υφίσταντο πίεση και η προστασία των ναών απαιτούσε διαρκή φροντίδα. Η έκφραση νομιμοφροσύνης προς την εξουσία δεν εξασφάλισε την ασφάλεια της Εκκλησίας. Ακριβώς σε αυτό το περιβάλλον πρέπει να εξεταστεί η κύρια δυσκολία της πατριαρχίας του: η αναζήτηση συμφωνίας δεν έγινε εγγύηση ελεύθερης εκκλησιαστικής ζωής.
Κατά τη διοίκησή του έγινε και απόπειρα αλλαγής του εκκλησιαστικού ημερολογίου. Η απόφαση του 1927 να εορτάζονται οι γιορτές με το νέο ημερολόγιο συνάντησε αντίσταση και το 1928 ακυρώθηκε. Η περίπτωση αυτή έδειξε πόσο σημαντική ήταν η στάση του ποιμνίου απέναντι στις αλλαγές που συνδέονταν με την παράδοση. Η ζωή της Εκκλησίας δεν μπορούσε να μετασχηματιστεί μόνο με διοικητική απόφαση, ιδιαίτερα όταν η εμπιστοσύνη στην κοινωνία είχε ήδη κλονιστεί.
Στις προσφυγές του προς την εξουσία ο Χριστόφορος μιλούσε και για την αφόρητη κατάσταση της Εκκλησίας. Η προσφυγή της 28ης Απριλίου 1931 μαρτυρεί τα εμπόδια που αντιμετώπιζε η Εκκλησία κατά την πατριαρχία του. Η σημασία αυτών των εγγράφων βρίσκεται στο ότι μας δείχνουν την πολυπλοκότητα των γεγονότων: παρά την απόπειρα αλλαγής της σχέσης με την εξουσία, ο προκαθήμενος εξακολουθούσε να υπερασπίζεται τις ανάγκες και τα δικαιώματα της Εκκλησίας.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του η υγεία του χειροτέρευσε. Στην καθημερινή ευθύνη προστέθηκε το βάρος της ασθένειας. Στις 10 Ιανουαρίου 1932 ο Χριστόφορος Γ΄ εκοιμήθη στην Τιφλίδα και ετάφη στον καθεδρικό ναό Σιόνι. Την ίδια χρονιά εξελέγη προκαθήμενος της Εκκλησίας της Γεωργίας ο Καλλίστρατος Τσιντσάτζε. Οι κύριες δοκιμασίες της Εκκλησίας συνεχίστηκαν και έγιναν ευθύνη του νέου πατριάρχη.
Η αποτίμηση της ζωής του Χριστόφορου Γ΄ δεν μπορεί να περιοριστεί ούτε μόνο στα αμφιλεγόμενα γεγονότα της πατριαρχίας του. Πίσω του βρίσκονταν η φτώχεια της παιδικής ηλικίας, ο κόπος για τη μόρφωση, η διακονία του ιερέα του χωριού, η φροντίδα για το σχολείο και η υπεράσπιση του γεωργιανού λόγου. Στην ίδια βιογραφία έχουν θέση και αποφάσεις που όξυναν την εκκλησιαστική σύγκρουση. Το να βλέπουμε και τις δύο πλευρές μας δίνει πληρέστερη γνώση του ανθρώπου και της εποχής του.
Η πορεία του θυμίζει πόσο δύσκολη μπορεί να είναι η ηγεσία της Εκκλησίας όταν η εξουσία περιορίζει τη ζωή της πίστης και ο φόβος κυριεύει την κοινωνία. Από τη Βερτκβιτσάλα ως το Σιόνι, ο Χριστόφορος πέρασε από τη μάθηση, τη διακονία, την ελπίδα και δύσκολες επιλογές. Η μνήμη της ιστορίας του απαιτεί και συμπόνια και πιστότητα στην αλήθεια, ώστε το παρελθόν να παραδοθεί στην επόμενη γενιά με όλη του την πολυπλοκότητα.




