Αμβρόσιος Χελάια, Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας

Αμβρόσιος Χελάια, Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας

Μια φωνή υψωμένη για την πίστη και την ελευθερία της πατρίδας

Η εξουσία παρέδωσε το σώμα του στη φυλακή, την ψυχή του όμως κανείς δεν μπόρεσε να αιχμαλωτίσει. Γνώριζε ότι η σιωπή θα πρόδιδε ό,τι ιερότερο υπήρχε, γι' αυτό ύψωσε τη φωνή του όταν ο αληθινός λόγος σήμαινε διωγμό και φυλάκιση. Στον Θεό άφησε την ψυχή, στην πατρίδα την καρδιά, και στους βασανιστές μόνο το νεκρό σώμα, και σήμερα αυτά τα λόγια του θυμίζουν στις γενιές ότι η αλήθεια δεν φοβάται τη φυλακή.

Τον Σεπτέμβριο του 1921 η Εκκλησία της Γεωργίας εξέλεξε προκαθήμενο τον μητροπολίτη Αμβρόσιο. Η χώρα είχε καταληφθεί από τον στρατό της Σοβιετικής Ρωσίας, και τη ζωή της Εκκλησίας απειλούσε βαριά δοκιμασία. Ο νέος πατριάρχης είχε πολύχρονη ιερατική, επιστημονική και κοινωνική εμπειρία. Τώρα μπροστά του βρισκόταν η ευθύνη ολόκληρης της Εκκλησίας. Στη διακονία του Αμβροσίου ενώθηκαν η πιστότητα στην πίστη και η αγάπη για την πατρίδα. Υπερασπιζόταν την ελευθερία της Γεωργίας ακόμη κι όταν τον αληθινό λόγο ακολουθούσαν διωγμός, φυλάκιση και κίνδυνος για τη ζωή.

Ο Αμβρόσιος Χελάια, κατά κόσμον Βησσαρίων Χελάια, γιος του Ζωσιμά, γεννήθηκε το 1861 στο Μαρτβίλι της Σαμεγκρέλο. Ο πατέρας του, Ζωσιμάς, ήταν ιερέας. Η παιδική του ηλικία συνδέθηκε με εκκλησιαστικό περιβάλλον, όπου η προσευχή και το βιβλίο ήταν μέρος της καθημερινής ζωής. Εδώ άρχισε ο δρόμος ενός ανθρώπου που θα χρειαζόταν να σηκώσει τον πόνο της χώρας και να γίνει ο πνευματικός της οδηγός στον πιο δύσκολο καιρό.

Την πρώτη του μόρφωση την έλαβε στη Σαμεγκρέλο και έπειτα συνέχισε τις σπουδές του στη Θεολογική Σχολή της Τιφλίδας, από την οποία αποφοίτησε το 1885. Μαζί με τη μελέτη της θεολογίας και της εκκλησιαστικής ιστορίας έβλεπε τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν η γεωργιανή γλώσσα και ο πολιτισμός. Στη μετέπειτα δράση του αυτή η ένωση γνώσης και ευθύνης θα κατείχε σημαντική θέση.

Ο Βησσαρίων παντρεύτηκε την Κεσαρία Μερτσούλε και άρχισε την ιερατική διακονία. Διακόνησε στο Σότσι και στο Σουχούμι, ήταν επιθεωρητής των εκκλησιαστικών ενοριακών σχολείων της Αμπχαζίας και καθηγητής της γεωργιανής γλώσσας. Το έργο του ποιμένα συνδεόταν με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων: με τις ανάγκες των οικογενειών, την ανατροφή των παιδιών και τις δοκιμασίες στις οποίες το ποίμνιο περίμενε πνευματική στήριξη.

Στην Αμπχαζία αντιτάχθηκε στην πολιτική του εκρωσισμού. Στον Τύπο επέκρινε την καταπίεση της γεωργιανής γλώσσας και την υποδαύλιση της έχθρας ανάμεσα σε Γεωργιανούς και Αμπχάζιους. Γι' αυτόν η παιδεία υπηρετούσε τη διατήρηση της πολιτιστικής μνήμης. Τα παιδιά έπρεπε να έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν τη γλώσσα και την ιστορία τους. Σε αυτή τη δράση η ενοριακή διακονία, η διδασκαλία και η κοινωνική ευθύνη αλληλοσυμπληρώνονταν.

Το 1896 πέθανε η σύζυγος του Βησσαρίωνα, και η ευθύνη της ανατροφής των παιδιών έμεινε σε αυτόν. Παρά την προσωπική απώλεια, ο μελλοντικός πατριάρχης έπρεπε να φροντίζει την οικογένεια και να συνεχίζει τη διακονία του. Θυμούμενοι τη σταθερότητά του, σημαντική είναι και αυτή η ανθρώπινη πλευρά: πριν γίνει προκαθήμενος της Εκκλησίας, ήταν ένας πατέρας που έπρεπε να σηκώνει τον δικό του πόνο και να φροντίζει τα παιδιά του.

Το 1897 ο Βησσαρίων γράφτηκε στη Θεολογική Ακαδημία του Καζάν. Τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα συνδέονταν με τη χριστιανική ιστορία της Γεωργίας. Το 1900 εκάρη μοναχός με το όνομα Αμβρόσιος. Η μόρφωση που έλαβε στην Ακαδημία του χρησίμευσε αργότερα στην έρευνα ιστορικού υλικού και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων της Εκκλησίας. Η μοναχική διακονία ενώθηκε στη ζωή του με την εμπειρία και την ευθύνη που είχε συγκεντρώσει ως τότε.

Μετά την αποφοίτησή του από την Ακαδημία, ο Αμβρόσιος έδρασε στη μονή του Τσελίσι. Φρόντιζε για τη ζωή της μονής και για την ιστορική της κληρονομιά. Εδώ ανακάλυψε το χειρόγραφο του Τσελίσι της «Μεταστροφής του Κάρτλι», που κατέλαβε σημαντική θέση στην έρευνα της γεωργιανής χριστιανικής ιστορίας. Η ανακάλυψη ενός παλαιού βιβλίου έμοιαζε με επιστροφή μιας φωνής του παρελθόντος: το διασωσμένο κείμενο ένωνε τις νέες γενιές με τις πνευματικές πηγές της Γεωργίας.

Ο Αμβρόσιος ταξίδευε, περιέγραφε ιστορικά μνημεία και συγκέντρωνε πληροφορίες. Δημοσίευε στον περιοδικό Τύπο άρθρα για το εκκλησιαστικό και πολιτιστικό παρελθόν της Γεωργίας. Γι' αυτόν οι επιγραφές των ναών, τα χειρόγραφα και η μνήμη του λαού ήταν πηγές συνδεδεμένες μεταξύ τους. Μελετώντας τες προστάτευε τον κόπο γενεών και άφηνε στους μελλοντικούς ερευνητές τη δυνατότητα να γνωρίσουν καλύτερα το παρελθόν.

Το 1904 μετατέθηκε στην Τιφλίδα και διορίστηκε ηγούμενος της μονής της Μεταμορφώσεως. Συμμετείχε ενεργά στον αγώνα για την αποκατάσταση του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Γεωργίας. Η απαίτηση αυτόνομης διοίκησης της Γεωργιανής Εκκλησίας σήμαινε γι' αυτόν την υπεράσπιση της ιστορικής δικαιοσύνης και των εκκλησιαστικών δικαιωμάτων. Η δράση αυτή προκάλεσε την αντίδραση της εξουσίας και συνέδεσε τον δρόμο της ζωής του με μια βαριά δοκιμασία.

Ο Αμβρόσιος αναγκάστηκε να ζει στη Ρωσία, με περιορισμούς στην επιστροφή του στην πατρίδα. Αργότερα του απαγγέλθηκε και κατηγορία σχετικά με τη δολοφονία του εξάρχου Νίκωνος, από την οποία αθωώθηκε. Ωστόσο δεν μπόρεσε να επιστρέψει αμέσως στη Γεωργία. Στις επιστολές του από τα χρόνια της εξορίας φαίνονται ο καημός για την πατρίδα και η πνευματική μοναξιά. Ο χωρισμός δεν μπόρεσε να σβήσει την επιθυμία του να επιστρέψει στη διακονία της Εκκλησίας.

Το 1917 ο Αμβρόσιος επέστρεψε στη Γεωργία. Την ίδια χρονιά η Εκκλησία της Γεωργίας αποκατέστησε το αυτοκέφαλό της. Έγινε μητροπολίτης Τσκοντίντι και έπειτα διοίκησε την επαρχία Τσχούμ-Αμπχαζίας. Φρόντιζε για τον κλήρο, τους ναούς και τον τοπικό γεωργιανό και αμπχαζικό πληθυσμό. Η οργάνωση της ζωής της αποκατεστημένης Εκκλησίας απαιτούσε συντονισμένη εργασία, ενώ το πολιτικό μέλλον της χώρας παρέμενε αβέβαιο.

Το 1921, μετά τη σοβιετική κατοχή της Γεωργίας και την κοίμηση του πατριάρχη Λεωνίδα, ο Αμβρόσιος εξελέγη Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας. Η ενθρόνισή του έγινε τον Οκτώβριο. Ο ποιμένας που είχε γνωρίσει διωγμό και χωρισμό ανέλαβε τώρα την ευθύνη ολόκληρης της Εκκλησίας. Η κατάσταση των ναών, του κλήρου και του ποιμνίου ήταν στενά συνδεδεμένη με την απώλεια της ελευθερίας της χώρας.

Το 1922 ο Αμβρόσιος απευθύνθηκε με υπόμνημα στη Διεθνή Διάσκεψη της Γένοβας. Περιέγραφε την κατοχή της Γεωργίας και τους κινδύνους που δημιουργήθηκαν για την εθνική και θρησκευτική ζωή. Ζητούσε την αποχώρηση του στρατού κατοχής και να δοθεί στο γεωργιανό έθνος η δυνατότητα να αποφασίσει ελεύθερα για το μέλλον του. Με αυτή την προσφυγή προσπαθούσε να ακούσει η διεθνής κοινότητα τη φωνή της Γεωργίας και να μη μείνει η κατάσταση της χώρας έξω από την προσοχή.

Το υπόμνημα δεν αποκατέστησε την ελευθερία της Γεωργίας, όμως η θέση του πατριάρχη έμεινε ως ιστορικό έγγραφο. Ο Αμβρόσιος γνώριζε ότι η προσφυγή μπορούσε να φέρει βαριές συνέπειες. Γι' αυτόν το να μιλήσει για την κατάσταση της Εκκλησίας και του λαού ήταν αναπόφευκτο καθήκον. Σε αυτή την επιλογή φαίνεται με ιδιαίτερη δύναμη μια ευθύνη που έθετε τα συμφέροντα της χώρας και της πίστης πάνω από την προσωπική ασφάλεια.

Η εξουσία συνέλαβε τον Αμβρόσιο και τα μέλη του Συμβουλίου του Καθολικοσάτου. Τον Μάρτιο του 1924 έγινε η δίκη τους. Οι κατηγορίες αφορούσαν την αποστολή του υπομνήματος και ζητήματα εκκλησιαστικής περιουσίας. Ο πατριάρχης εξήγησε τις ενέργειές του με το καθήκον του απέναντι στην Εκκλησία και στο έθνος. Δήλωνε ότι, βλέποντας τον κίνδυνο για την εθνική ύπαρξη, ήταν αναγκαίο να υψώσει τη φωνή του.

Με το όνομά του συνδέονται τα λόγια: «Η ψυχή μου ανήκει στον Θεό, η καρδιά μου στην πατρίδα, και το σώμα μου σας το αφήνω, δήμιοι!» Στα λόγια αυτά εκφράζεται η πιστότητα στην πίστη και στην πατρίδα. Η εξουσία μπορούσε να περιορίσει τη σωματική του ελευθερία, όμως η πνευματική ευθύνη έμενε μέσα του. Η σταθερότητα που έδειξε μπροστά στο δικαστήριο έγινε μέρος της ιστορικής μνήμης της Γεωργίας.

Ο Αμβρόσιος καταδικάστηκε σε πολυετή φυλάκιση. Ο χρόνος που πέρασε στη φυλακή του Μετέχι κατέστρεψε την υγεία του. Μετά την απελευθέρωσή του συνέχισε τη διακονία του, όμως η κατάσταση της Εκκλησίας παρέμενε δύσκολη. Στην κρατική πίεση προστίθετο η εσωτερική διαφωνία. Τα τελευταία του χρόνια βάρυναν οι συγκρούσεις για τη διοίκηση της Εκκλησίας και τη σχέση με τη σοβιετική εξουσία.

Στα τέλη του 1926 και στις αρχές του 1927 ο Αμβρόσιος αντιτάχθηκε στη νομιμότητα της προσωρινής διοίκησης που δημιουργήθηκε χωρίς την άδειά του. Ο άρρωστος προκαθήμενος έπρεπε να υπερασπίζεται και την εκκλησιαστική τάξη. Η ζωή του δεν μπορεί να εκφραστεί μόνο με τη σταθερότητα που έδειξε στο δικαστήριο. Η ευθύνη συνεχίστηκε και μετά την επιστροφή από τη φυλακή και δεν ελαφρύνθηκε ως το τέλος της ζωής του.

Στις 29 Μαρτίου 1927 ο Αμβρόσιος Χελάια εκοιμήθη στην Τιφλίδα. Ετάφη στον καθεδρικό ναό Σιόνι. Το 1995 η Ορθόδοξη Εκκλησία της Γεωργίας τον κατέταξε στους αγίους με το όνομα Άγιος Αμβρόσιος ο Ομολογητής. Μετά από αυτόν έμειναν κηρύγματα, επιστολές και ιστορικές μελέτες. Μέρος τους φυλάσσεται στο προσωπικό του αρχείο στο Εθνικό Κέντρο Χειρογράφων.

Από το Μαρτβίλι ως το Σιόνι, ο δρόμος του Αμβροσίου πέρασε από τη μάθηση, τον οικογενειακό πόνο, τον μοναχισμό, την έρευνα, την εξορία και τη φυλακή. Σε αυτή την κληρονομιά μένει η πιστότητα ενός ανθρώπου που μπροστά σε μια βαριά δοκιμασία κράτησε τον αληθινό λόγο. Η μνήμη του θυμίζει στις νέες γενιές τη σημασία της πίστης, της ευθύνης και της σταθερότητας.